خیانت در امانت چیست؟ | مجازات، ماده ۶۷۴ و نحوه شکایت خیانت در امانت

خیانت در امانت چیست؟ این سؤال زمانی مطرح می‌شود که مال، وجه نقد یا سندی بر پایه اعتماد به شخصی سپرده شود و آن اعتماد نقض گردد.

در حقوق کیفری ایران، خیانت در امانت یکی از مهم‌ترین جرایم علیه اموال است که صرفاً با تصرف غیرمجاز محقق نمی‌شود، بلکه وجود رابطه امانی و سوءنیت فرد نقشی اساسی دارد.

در این مقاله به‌صورت جامع بررسی می‌کنیم خیانت در امانت چیست، مجازات آن طبق ماده ۶۷۴ قانون مجازات اسلامی چگونه تعیین می‌شود و نحوه شکایت خیانت در امانت به چه صورت است؟

✅ خیانت در امانت چیست؟

خیانت در امانت، جرمی است که مرتکب آن با سوءاستفاده از موقعیتی که قانوناً به او اعتماد شده است (مانند وکالت، وکالت بلاعزل، امانت به معنای اخص، رهن، یا اجاره) در مال متعلق به دیگری، آن مال را به ضرر صاحب مال تصرف کند.

به عبارت ساده‌تر، فردی که موظف به حفظ یا رد مال دیگری است، به جای انجام تعهد خود، آن مال را به نفع خود یا شخص ثالث تغییر وضعیت داده و تصرف مالکانه کند.

این جرم از جمله جرایم علیه اموال محسوب می‌شود و صرفاً زمانی محقق می‌گردد که رابطه امانی قبلی بر مال مورد تصرف وجود داشته باشد.

اگر فردی صرفاً مالی را بدزدد، عمل او سرقت است؛ اما اگر همان مال را به او سپرده باشند و او بر خلاف قرارداد یا اذن مالک، آن را تصاحب کند، دچار جرم خیانت در امانت شده است.

✅ ماده ۶۷۴ قانون مجازات اسلامی درباره خیانت در امانت

سنگ بنای تعریف و مجازات جرم خیانت در امانت در نظام حقوقی ایران، ماده ۶۷۴ قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات و مجازات‌های بازدارنده) است. این ماده به صراحت بیان می‌دارد:

هر کس در امانت خود خیانت کند، اعم از اینکه مال متعلق به دیگری باشد یا صرفاً جهت استفاده یا تملک یا مصرف معینی به او سپرده شده باشد و آن را به ضرر مالک یا صاحب مال استعمال یا تصاحب نماید، علاوه بر جبران خسارت وارده به صاحب مال، به حبس از شش ماه تا سه سال و جزای نقدی معادل مالی که مورد امانت قرار گرفته محکوم می‌شود.

توجه به این نکته ضروری است که در کنار مجازات‌های کیفری، مسئولیت مدنی امین برای استرداد مال یا جبران خسارت وارده نیز پابرجاست.

✅ خیانت در امانت در قانون مجازات اسلامی

تعریف جامع این جرم در قانون مجازات اسلامی فراتر از ماده ۶۷۴ است و شامل مصادیق مختلفی می‌شود که ماهیت امانت در آن‌ها نهادینه شده است.

قانون‌گذار با در نظر گرفتن انواع قراردادها و موقعیت‌هایی که در آن‌ها شخص مسئولیت حفظ مال غیر را می‌پذیرد، این جرم را پوشش داده است.

مصادیق رایج خیانت در امانت شامل موارد زیر است:

1. امانت مطلق: مالی که به صورت صریح به عنوان امانت نزد شخص سپرده شده است (مانند سپردن جواهر یا پول نقد برای نگهداری).

2. ودیعه: حالتی که فردی مالی را نزد دیگری می‌سپارد تا آن را حفظ کند و پس از مدتی مسترد نماید.

3. اجاره: اگر مستأجر عین مستأجره (مثلاً خودرو یا تجهیزات) را به نفع خود به گونه‌ای تصرف کند که مالکیت یا استفاده مالک اصلی را به طور موقت یا دائم از بین ببرد.

4. رهن: اگر راهن (بدهکار) مالی را که در رهن قرار داده، بدون اطلاع مرتهن (بستانکار) بفروشد یا تلف کند.

5. وکالت: سوءاستفاده وکیل از اختیارات محوله یا تصرف در اموال موکل که به موجب وکالت به او سپرده شده است.

✅ خیانت در امانت در قانون جدید

اصلاحات گسترده‌ای که در قانون مجازات اسلامی صورت گرفت، به ویژه با تصویب قانون کاهش مجازات حبس تعزیری در سال ۱۳۹۹، تأثیر مستقیمی بر مجازات خیانت در امانت گذاشت.

پیش از این قانون، مجازات این جرم سنگین‌تر بود. در حال حاضر، قانونگذار با هدف کاهش جمعیت کیفری و جایگزینی مجازات‌های جایگزین حبس، میزان مجازات‌های تعزیری را تغییر داده است. هرچند جرم بودن خیانت در امانت همچنان باقی است، اما میزان حبس کاهش یافته و تأکید بیشتری بر مجازات‌های جایگزین صورت گرفته است.

این تغییرات نشان‌دهنده رویکرد قانونگذار به سمت استفاده از ابزارهای حقوقی دیگر در کنار مجازات زندان برای این نوع جرایم مالی است، مشروط بر اینکه مال به دولت مسترد شود یا خسارت وارده جبران گردد.

✅ مجازات خیانت در امانت

مجازات جرم خیانت در امانت دو جنبه دارد: کیفری و مدنی.

 مجازات کیفری

بر اساس ماده ۶۷۴ قانون مجازات اسلامی، مجازات اصلی شامل موارد زیر است:

حبس: شش ماه تا سه سال. (توجه به قانون کاهش مجازات حبس تعزیری برای تعیین میزان دقیق مجازات در هر پرونده ضروری است).

جزای نقدی: معادل مالی که مورد امانت قرار گرفته است.

همچنین، در صورت صدور حکم محکومیت قطعی، مجرم ممکن است بر اساس تشخیص دادگاه، به مجازات‌های تکمیلی مانند انفصال موقت یا دائم از خدمات دولتی نیز محکوم شود.

مسئولیت مدنی

مسئولیت مدنی امین، مستقل از جنبه کیفری است. دادگاه کیفری موظف است در صورت احراز جرم، حکم به استرداد مال امانت‌گذاری شده یا جبران خسارت وارده (تلف یا نقص مال) صادر نماید. این بخش از حکم، جنبه جبرانی داشته و حق مالک را اعاده می‌کند.

✅ خیانت در امانت چند درجه است؟

برخلاف برخی جرایم مانند قتل یا ضرب و جرح که شدت عمل می‌تواند موجب تفکیک درجات جرم شود، جرم خیانت در امانت ماهیتاً واحد است و در قانون مجازات اسلامی برای آن درجاتی (مانند جنبه عمومی و شدید) تعریف نشده است.

ماهیت این جرم بر اساس «تصرف غیرقانونی» یا «تبدیل قصد» شکل می‌گیرد. دادگاه با توجه به میزان مال مورد سوءاستفاده، انگیزه مرتکب، سوابق و سایر جهات، مجازات را در همان محدوده قانونی (شش ماه تا سه سال) تعیین می‌کند، اما از نظر نوع جرم، درجه‌بندی مشخصی وجود ندارد.

✅ خیانت در امانت قابل گذشت است؟

بله، خیانت در امانت از جرایم قابل شکایت و گذشت خصوصی محسوب می‌شود.

این بدان معناست که اگر شاکی (مالک مال) پس از شکایت و حتی در جریان تحقیقات یا دادرسی، رضایت خود را اعلام نماید، تعقیب کیفری متوقف شده و یا اگر حکم محکومیت صادر شده باشد، اجرای مجازات حبس موقوف می‌شود.

رضایت شاکی در هر مرحله‌ای از دادرسی، موجب سقوط دعوای عمومی می‌شود. این ویژگی در بسیاری از جرایم مالی که مبتنی بر اعتماد بوده و روابط خصوصی طرفین در آن‌ها دخیل است، دیده می‌شود.

✅ اثبات خیانت در امانت و مدارک لازم

یکی از چالش‌برانگیزترین مراحل در رسیدگی به پرونده‌های خیانت در امانت، اثبات رکن مادی و عنصر روانی جرم است. رکن مادی این جرم عبارت است از:

1. وجود مال متعلق به دیگری: یعنی مال مورد شکایت، متعلق به شاکی باشد.

2. تسلیم مال به امین: مال باید با رضایت مالک به شخص دیگری سپرده شده باشد و رابطه امانی برقرار باشد.

3. تعدی یا تفریط: این مهم‌ترین بخش است.

تعدی: استفاده از مال بر خلاف اذن مالک (مثلاً اگر پول را برای خرید کالایی سپرده‌اید و آن را در قمار استفاده کنید).

تفریط: کوتاهی و سهل‌انگاری در حفظ مال که منجر به تلف یا نقص آن شود.

4. تصاحب: در نهایت، امین باید قصد مالکیت بر مال را داشته باشد و آن را به نفع خود یا دیگری تصاحب کند.

سوءنیت

سوءنیت در این جرم شامل علم و عمد است؛ یعنی امین باید بداند که مال متعلق به دیگری است و با علم به آن، قصد دارد آن را تصاحب کرده یا در آن تصرفی خلاف توافق اولیه انجام دهد.

اثبات این عناصر عمدتاً از طریق ارائه اسناد و مدارک مالکیت، شهادت شهود، اقرار متهم و گاهی اوقات نظر کارشناس رسمی دادگستری صورت می‌گیرد.

✅ مدارک لازم جهت شکایت خیانت در امانت

برای طرح شکایت خیانت در امانت، شاکی باید مستندات محکمی ارائه دهد تا دادگاه بتواند رابطه امانی و تخلف از آن را احراز کند. مهم‌ترین مدارک عبارتند از:

سند یا مدرک اثبات مالکیت: سند مالکیت، حواله بانکی، فاکتور خرید، یا هر مدرکی که اثبات کند مال متعلق به شاکی است.

دلیل سپردن امانت: این مهم‌ترین مدرک است و شامل قرارداد کتبی، رسید تحویل، پیامک‌ها، ایمیل‌ها یا شهادت شهودی است که شاهد سپردن مال به امین بوده‌اند.

مدارک احراز تعدی یا تفریط: هرگونه مدرکی که نشان دهد امین برخلاف توافق عمل کرده است (مثلاً اگر قرار بوده پول در حساب بماند و چک پاس نشده است).

کارت شناسایی وکیل یا موکل (در صورت وکالت): در صورتی که جرم در قالب وکالت رخ داده باشد.

اظهارنامه رسمی (در صورت لزوم): برای اثبات درخواست استرداد مال قبل از شکایت کیفری.

✅ رد ادعای خیانت در امانت

دادگاه در صورتی ادعای خیانت در امانت را رد می‌کند که یکی از ارکان اساسی جرم محقق نشده باشد. مهم‌ترین دفاعیاتی که می‌تواند منجر به رد شکایت شود عبارتند از:

عدم وجود رابطه امانی: اگر مال به صورت قرض، فروش یا هبه به متهم سپرده شده باشد، رابطه امانی اولیه وجود نداشته و جرم خیانت در امانت محقق نمی‌شود (مثلاً در قرض، مالکیت منتقل می‌شود).

نبود سوءنیت: متهم ادعا کند که قصد تصاحب نداشته و اشتباه یا سهواً مرتکب عمل شده است (که البته در بسیاری موارد، سهل‌انگاری شدید نیز مصداق تفریط تلقی می‌شود).

انتقال مالکیت به امین: اگر در حین امانت، مالکیت مال به نحو قانونی (مثلاً با رضایت و عقد بیع) به امین منتقل شده باشد.

انقضای مهلت مرور زمان: اگر از زمان وقوع جرم یا اطلاع از آن، مدت زمان قانونی برای شکایت کیفری سپری شده باشد.

✅ خیانت در امانت در چک ضمانت

یکی از موارد پرتکرار در مراجع قضایی، سوءاستفاده از چک‌هایی است که به عنوان چک ضمانت یا وثیقه نزد طرف مقابل قرار داده شده‌اند.

صرف ارائه چک به عنوان ضمانت، دلیلی بر خیانت در امانت نیست، زیرا ماهیت چک یک سند سندیت‌دار است.

اگر دارنده چک، بدون اجازه و در شرایطی که تعهد اصلی (که چک ضامن آن بوده) هنوز پابرجاست، آن را نقد کند یا ظهرنویسی نماید، می‌تواند در چارچوب قوانین صدور چک بلامحل و همچنین خیانت در امانت قابل پیگیری باشد، مشروط بر اینکه رابطه امانی بر خود برگه‌ چک وجود داشته باشد.

به طور کلی، اگر برگه‌ چک با هدف خاص (ضمانت) به امین سپرده شده باشد و او آن را برخلاف اذن مالک مورد استفاده قرار دهد، شکایت خیانت در امانت قابل طرح است؛ اما به دلیل پیچیدگی‌های اسناد تجاری، غالباً دادگاه ابتدا به جنبه حقوقی و سپس کیفری (چک بلامحل) رسیدگی می‌کند.

✅ نحوه شکایت خیانت در امانت و مراحل قانونی آن  

اگر قصد طرح شکایت خیانت در امانت را دارید، آشنایی با مراحل قانونی آن اهمیت زیادی دارد.

در جدول زیر، فرآیند شکایت از تنظیم شکواییه تا رسیدگی در دادسرا به‌صورت خلاصه و کاربردی توضیح داده شده است تا بدانید در هر مرحله چه اقدامی لازم است.  

جدول شکایت خیانت در امانت

توجه داشته باشید که در پرونده‌های خیانت در امانت، نحوه تنظیم شکواییه و ارائه دلایل اولیه تأثیر مستقیمی در جلوگیری از رد یا منع تعقیب پرونده دارد.

✅ مرجع صالح برای رسیدگی

مرجع صالح برای رسیدگی به جرم خیانت در امانت دادگاه کیفری دو است. البته مرحله تحقیقات مقدماتی (جمع‌آوری ادله و تفهیم اتهام) در دادسرا صورت می‌گیرد.

✅ نمونه شکایت خیانت در امانت

نمونه شکایت باید ساختار رسمی حقوقی را رعایت کند و اطلاعات دقیق در آن ذکر شود.

یک نمونه ساختار کلی شکوائیه به شرح زیر است:

بسمه تعالی

ریاست محترم دادسرای عمومی و انقلاب شهرستان ……..

شاکی: نام و نام خانوادگی، نام پدر، کد ملی، آدرس و شماره تماس
مشتکی‌عنه (متهم): نام و نام خانوادگی، کد ملی، آدرس و شماره تماس

موضوع شکایت: خیانت در امانت مستند به ماده ۶۷۴ قانون مجازات اسلامی

شرح شکایت:

احتراماً، به استحضار می‌رساند اینجانب …. در تاریخ، مبلغ …. به ارزش تقریبی …. را به منظور [ذکر هدف از امانت، مثال: نگهداری موقت / اجرای تعهد خاص] به آقا/خانم …. سپردم.

سند و مدرک دال بر سپردن امانت، [اشاره به قرارداد، رسید یا پیامک موجود] می‌باشد.

متأسفانه مشتکی‌عنه علی‌رغم مراجعات مکرر اینجانب در تاریخ، از استرداد مال امانتی خودداری نموده و با علم و عمد، نسبت به آن تعدی نموده است. 

لذا با توجه به مراتب فوق و عنایت به عنصر مادی و روانی جرم خیانت در امانت، تقاضای رسیدگی قضایی و صدور قرار جلب به دادرسی و تعقیب کیفری مشتکی‌عنه مطابق با ماده ۶۷۴ قانون مجازات اسلامی مورد استدعاست.

دلایل و منضمات:
۱. تصویر قرارداد امانت (یا سند مالکیت و قبض کالا). ۲. تصویر کارت ملی شاکی. ۳. [سایر مدارک و مستندات].

سخن آخر

خیانت در امانت تنها در صورت وجود رابطه امانی و سوءنیت محقق می‌شود و هر اختلاف مالی را نمی‌توان جرم دانست. آگاهی از مجازات قانونی و نحوه صحیح شکایت خیانت در امانت، از طرح دعوای اشتباه جلوگیری می‌کند.

اگر در این زمینه سؤال یا ابهامی دارید، می‌توانید برای دریافت مشاوره تخصصی با گروه وکلای پیام مشاور تماس بگیرید.

سوالات متداول

1. خیانت در امانت چیست؟

خیانت در امانت زمانی رخ می‌دهد که مال یا سند امانی، برخلاف توافق یا بدون اجازه مالک، تصاحب، استفاده، تلف یا مفقود شود و مرتکب دارای سوءنیت باشد.

2. چه زمانی خیانت در امانت جرم محسوب می‌شود؟

وقتی مال به‌صورت امانی سپرده شده باشد و شخص برخلاف تعهد، عمداً از استرداد یا استفاده صحیح آن خودداری کند. اختلاف مالی ساده جرم نیست.

3. مجازات خیانت در امانت چیست؟

مجازات آن حبس تعزیری از ۶ ماه تا ۳ سال است و دادگاه می‌تواند حکم به رد مال و جبران خسارت نیز بدهد.