نفقه چیست و در چه شرایطی به زن یا فرزند تعلق میگیرد؟ نفقه یکی از مهمترین مفاهیم حقوق خانواده در ایران است که در قانون مدنی، قانون مجازات اسلامی و فقه اسلامی جایگاه ویژهای دارد و موضوعاتی مانند نفقه زن باردار را نیز در بر میگیرد. بسیاری از دعاوی خانوادگی مانند اختلافات زناشویی، طلاق، تمکین، ترک منزل و حتی شکایت کیفری ترک انفاق، مستقیماً با موضوع نفقه در ارتباط هستند. با این حال، هنوز برای بسیاری از مردم مشخص نیست که نفقه چیست، شامل چه مواردی میشود و در چه شرایطی میتوان آن را مطالبه کرد.
در این مقاله تلاش شده است با بیانی ساده اما حقوقی، به تمام پرسشهای مهم درباره نفقه پاسخ داده شود و همه کلمات کلیدی مهم مانند نفقه زن، میزان نفقه، شکایت نفقه، نفقه فرزند، تمکین و نفقه، نفقه ایام گذشته و… بهصورت اصولی و سئو شده استفاده شود.
✅ تعریف نفقه
برای پاسخ دقیق به این پرسش، ابتدا باید به تعریف قانونی نفقه در قانون مدنی مراجعه کنیم.
طبق ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی:
نفقه عبارت است از همه نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن؛ از قبیل مسکن، خوراک، پوشاک، اثاث منزل، هزینههای درمانی و بهداشتی و در صورت عادت یا احتیاج
✅ نفقه چیست و چقدر است؟
یکی از پرسشهای رایج در دعاوی خانوادگی، میزان نفقه است. نفقه مبلغ ثابت و مشخص قانونی ندارد و با توجه به شأن زن، وضعیت معیشتی، محل زندگی و هزینههای متعارف تعیین میشود و در مواردی میتواند زمینهساز طرح دعوای ترک انفاق کیفری نیز باشد. تشخیص میزان نفقه بر عهده دادگاه است. تشخیص میزان نفقه بر عهده دادگاه است.
معیار تعیین میزان نفقه
میزان نفقه با نظر کارشناس رسمی دادگستری و براساس عوامل زیر تعیین میشود:
شأن خانوادگی زن
محل سکونت (مثلاً تهران یا شهرستان)
نیازهای درمانی زن
سبک زندگی پیش از ازدواج
وضعیت مالی مرد (بهصورت نسبی)
برای مثال اگر زنی قبل از ازدواج زندگی متوسط رو به بالا داشته و اکنون در شهر بزرگی زندگی میکند، دادگاه نمیتواند صرفاً به حداقل معیشت اکتفا کند. در چنین شرایطی میزان نفقه بالاتر تعیین میشود.
✅ شرایط گرفتن نفقه چیست؟
برای دریافت نفقه زن، باید شرایط قانونی مشخصی وجود داشته باشد. مطابق قانون مدنی، نفقه فقط در صورتی به زن تعلق میگیرد که شرایط دریافت نفقه فراهم باشد.
شرایط اصلی دریافت نفقه زن
1.عقد دائم بین زوجین:
نفقه زن صرفاً در ازدواج دائم تعلق میگیرد.
2. تمکین زن از شوهر
یکی از مهمترین شروط دریافت نفقه، تمکین زن است. در صورتی که زن بدون دلیل قانونی از تمکین خودداری کند، نفقه به او تعلق نمیگیرد.
3. عدم وجود مانع قانونی برای تمکین
اگر زن به دلایل قانونی مانند خشونت، عدم امنیت، بیماری یا عذر شرعی قادر به تمکین نباشد، همچنان حق دریافت نفقه را خواهد داشت.
✅ تمکین چیست و چه تأثیری بر نفقه دارد؟
تمکین یکی از مهمترین شرایط دریافت نفقه زن است و در قانون به دو نوع تقسیم میشود:
انواع تمکین
۱. تمکین عام
به معنای سکونت زن در منزل مشترک و انجام وظایف متعارف زندگی زناشویی است.
۲. تمکین خاص
به معنای برقراری رابطه زناشویی مشروع میان زن و شوهر است.
✅ تأثیر عدم تمکین بر نفقه زن
در صورتی که زن بدون عذر موجه قانونی از تمکین خودداری کند، ناشزه محسوب شده و حق دریافت نفقه او قطع خواهد شد.
اگر عدم تمکین به دلایل قانونی مانند خشونت، خوف ضرر بدنی یا مالی، عدم امنیت منزل یا بیماری باشد، زن همچنان مستحق نفقه است.
برای مثال، اگر زنی بدون عذر موجه قانونی منزل مشترک را ترک و نشوز او در دادگاه اثبات شود، دادگاه حکم به رد دعوای مطالبه نفقه صادر میکند..
✅ نفقه به چه کسانی تعلق میگیرد؟
نفقه فقط به زن اختصاص ندارد و طبق قانون، افراد زیر مستحق دریافت نفقه هستند:
| شخص مستحق نفقه | توضیح ساده |
|---|---|
| زن در عقد دائم | در صورت تمکین و نبود مانع قانونی، نفقه به زن تعلق میگیرد |
| فرزندان | تا زمانی که توانایی مالی و استقلال نداشته باشند |
| پدر نیازمند | اگر توانایی تأمین هزینههای زندگی خود را نداشته باشد |
| مادر نیازمند | در صورت فقر و ناتوانی مالی |
| اجداد | در صورت نداشتن توان مالی و نبود شخصِ واجبالنفقه دیگر |
✅ در چه صورت نفقه به زن تعلق نمیگیرد؟
مطابق ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی، هرگاه زن بدون عذر موجه از تمکین خودداری کند، حق دریافت نفقه را از دست میدهد. بنابراین در موارد زیر، نفقه به زن تعلق نمیگیرد:
موارد عدم تعلق نفقه به زن
1. عدم تمکین بدون عذر موجه
2. ترک زندگی مشترک بدون دلیل قانونی
3. نشوز (ناشزه بودن زن)
در این شرایط، زن از نظر قانونی ناشزه محسوب میشود و دادگاه معمولاً حکم به قطع نفقه زن صادر میکند.
✅ مواردی که با وجود عدم تمکین، نفقه زن قطع نمیشود
طبق ماده ۱۱۱۵ قانون مدنی، اگر زن به دلیل وجود خوف ضرر جانی، مالی یا شرافتی زندگی در منزل مشترک برایش خطرناک باشد و به همین علت منزل را ترک کند، همچنان مستحق دریافت نفقه خواهد بود؛ حتی اگر به خانه بازنگردد.
اگر زن به دلیل خشونت خانگی، تهدید جانی یا شرافتی منزل را ترک و مستندات قانونی یا شکایت کیفری ارائه دهد، این ترک منزل موجه محسوب شده و حق نفقه او برقرار باقی میماند.
✅ نفقه شامل چه چیزهایی میشود؟
نفقه شامل مجموعهای از نیازهای ضروری زن است که در قانون مشخص شدهاند. در جدول زیر، مهمترین موارد نفقه ذکر شده است.
| موارد نفقه | توضیح کوتاه و قانونی |
|---|---|
| مسکن مناسب و مستقل | خانه متناسب با شأن زن و عرف محل زندگی |
| خوراک و تغذیه | هزینههای متعارف غذا و نیازهای روزمره |
| پوشاک | لباس متناسب با فصل، عرف و وضعیت اجتماعی |
| هزینههای درمان و دارو | درمانهای ضروری، دارو و خدمات پزشکی |
| اثاث منزل | وسایل لازم و متعارف برای زندگی مشترک |
| هزینههای جانبی عرفی | هزینههایی مانند تلفن، اینترنت و موارد مشابه (طبق رویه جدید دادگاهها) |
✅ حکم نفقه در عقد موقت (صیغه) بر اساس قانون مدنی
برخلاف عقد دائم که نفقه یک تکلیف قانونی مطلق برای مرد است، در عقد موقت (صیغه) نفقه زن وظیفه قانونی مرد نیست.
این حکم به صراحت در ماده ۱۱۱۳ قانون مدنی بیان شده است:
در عقد منقطع، زن حق نفقه ندارد، مگر اینکه شرط شده باشد یا عقد مَبنی بر آن جاری شده باشد.
به زبان ساده، زن در صیغه موقت فقط در دو حالت مستحق دریافت نفقه میشود:
1. شرط ضمن عقد: طرفین حین جاری شدن صیغه، شرط کنند که مرد باید نفقه پرداخت کند. (این شرط میتواند کتبی یا شفاهی باشد.)
2. مبنای عقد: ماهیت و توافق اصلی زوجین بر این باشد که پرداخت نفقه بخشی از تعهدات است. (که معمولاً به صورت صریح در عقدنامه یا شروط ثبت میشود.)
✅ نفقه بعد از طلاق چیست؟
نفقه بعد از طلاق به نوع طلاق و وضعیت زن بستگی دارد. قانون برای همه طلاقها یک حکم واحد در نظر نگرفته است. به همین دلیل، ابتدا باید مشخص شود طلاق از چه نوعی است و آیا زن باردار است یا خیر.
✅ نفقه در طلاق رجعی
در طلاق رجعی، زن تا پایان مدت عده همچنان همسر قانونی مرد محسوب میشود. به همین دلیل، شوهر موظف است نفقه زن را تا پایان عده پرداخت کند.
برای مثال، اگر پس از طلاق رجعی، سه ماه از عده باقی مانده باشد، مرد باید در این مدت هزینههای متعارف زندگی زن، مانند مسکن، خوراک و پوشاک را تأمین کند.
✅ نفقه زن باردار
اگر زن در زمان طلاق باردار باشد، حتی در طلاق بائن نیز نفقه او قطع نمیشود. در این حالت، طبق قانون، شوهر باید تا زمان زایمان نفقه زن را پرداخت کند.
بهعنوان نمونه، اگر زن سه ماه پس از طلاق زایمان کند، نفقه او در تمام این مدت بر عهده شوهر خواهد بود، حتی اگر طلاق از نوع بائن بوده باشد.
پس از پایان عده یا زایمان، نفقه زن قطع میشود؛ اما این به معنای پایان مسئولیت مالی مرد نیست، زیرا نفقه فرزند (اعم از دختر یا پسر) همچنان ادامه دارد و پرداخت آن بر عهده پدر خواهد بود.
✅ نفقه فرزند پسر
نفقه فرزند پسر محدود به سن مشخصی نیست و قانون ملاک را «توانایی کار و استقلال مالی» قرار داده است. بنابراین، تا زمانی که پسر به سن اشتغال نرسیده یا نتواند هزینههای زندگی خود را تأمین کند، پدر موظف به پرداخت نفقه اوست.
به بیان سادهتر، اگر فرزند پسر هنوز مشغول تحصیل باشد یا به دلیل نداشتن شغل و درآمد، وابسته مالی به خانواده باشد، حق دریافت نفقه را از دست نمیدهد.
پسری ۲۲ ساله که دانشجو است و شغل یا درآمد ثابت ندارد، از نظر قانونی همچنان نیازمند محسوب میشود و پدر باید نفقه او را پرداخت کند. حتی اگر سن او از ۱۸ سال گذشته باشد، ملاک اصلی، نداشتن استقلال مالی است.
✅ نفقه فرزند دختر
نفقه فرزند دختر طبق قانون برخلاف پسر، به سن مشخص وابسته نیست و معمولاً تا زمانی ادامه دارد که ازدواج نکرده یا به استقلال مالی نرسیده باشد. در این مدت، تأمین هزینههای متعارف زندگی دختر بر عهده پدر است.
به زبان ساده، اگر دختر هنوز تحت تکفل خانواده باشد و نتواند مخارج خود را تأمین کند، حق دریافت نفقه برای او باقی میماند.
اگر دختر شاغل باشد و درآمد کافی برای اداره زندگی خود داشته باشد یا بهطور کامل مستقل شده باشد، دیگر نفقهای به او تعلق نمیگیرد؛ حتی اگر ازدواج نکرده باشد.
دختری ۲۵ ساله که ازدواج نکرده اما شغل ثابت و درآمد کافی برای تأمین هزینههای زندگی خود دارد، مستحق نفقه نیست. اما اگر همین دختر فاقد شغل یا درآمد کافی باشد، پدر همچنان موظف به پرداخت نفقه او خواهد بود.
✅ نفقه در اسلام
در فقه اسلامی، نفقه یک واجب شرعی است و پرداخت آن بر عهده مرد قرار دارد. این تکلیف شرعی به این معناست که تأمین هزینههای متعارف زندگی خانواده فقط یک تعهد اخلاقی نیست، بلکه وظیفهای الهی و الزامآور محسوب میشود.
بر اساس مبانی فقهی، تنگدستی یا کاهش درآمد مرد، اصل تکلیف پرداخت نفقه را از بین نمیبرد. به بیان ساده، مرد موظف است متناسب با توان خود، حداقلهای لازم برای زندگی همسر و فرزندان را فراهم کند و نمیتواند صرفاً به بهانه نداشتن پول، از این مسئولیت شانه خالی کند.
✅ نفقه در کتاب مدیریت خانواده دوازدهم چگونه تعریف شده است؟
در کتاب مدیریت خانواده پایه دوازدهم، نفقه به مجموعه نیازهای متعارف زندگی خانوادگی گفته میشود که تأمین آنها بر عهده مرد است. این نیازها فقط شامل پول نقد نیست، بلکه تمام هزینههایی را در بر میگیرد که برای زندگی معمولی و آبرومندانه لازم است.
بر اساس ماده ۱۱۰۶ قانون مدنی، تأمین نفقه زن در عقد دائم بر عهده شوهر است و مطابق ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی، نفقه شامل موارد زیر میشود:
خوراک و پوشاک
مسکن متناسب با شأن زن
هزینههای درمانی و بهداشتی
سایر نیازهای متعارف زندگی
بنابراین، همانطور که در کتاب مدیریت خانواده نیز اشاره شده، میزان نفقه برای همه یکسان نیست و با توجه به عرف جامعه، وضعیت مالی مرد و شرایط زندگی زن تعیین میشود.
✅ نفقه در جدول
در جدول زیر، خلاصهای کاربردی از مهمترین احکام نفقه شامل نفقه زن، نفقه فرزندان و نوع عقد، بهصورت ساده و قابل فهم ارائه شده است تا در یک نگاه بتوان وضعیت قانونی نفقه را بررسی کرد.
| موضوع | توضیح |
|---|---|
| نفقه زن | فقط در عقد دائم |
| نفقه زن شاغل | کاملاً برقرار |
| نفقه عقد موقت | فقط با شرط |
| نفقه فرزند پسر | تا استقلال مالی |
| نفقه فرزند دختر | تا ازدواج یا استقلال |
| مرجع رسیدگی | دادگاه خانواده |
✅ قانون جدید نفقه چیست؟
شایعات و جستجوهای زیادی در مورد «قانون جدید نفقه» وجود دارد، اما باید توجه داشت که در حال حاضر، قانون مستقلی با عنوان «قانون جدید نفقه» به تصویب نرسیده است. با این حال، شیوه محاسبه و تعیین میزان نفقه در دادگاههای خانواده دستخوش تحولات مهمی شده است که در ادامه به آنها میپردازیم.
۱. تغییر مبنای محاسبه: لحاظ تورم و شأن بالاتر
با توسعه رویه قضایی، دادگاهها در تعیین نفقه دیگر تنها به یک مبلغ ثابت بسنده نمیکنند. بلکه در این فرآیند، عواملی مانند نرخ تورم، وضعیت اقتصادی روز جامعه، سطح زندگی زن (شأن خانوادگی) و عرف محل سکونت را با دقت بیشتری مدنظر قرار میدهند. این تغییرات تضمین میکند که نفقه تعیین شده، واقعاً برای تأمین زندگی متعارف زن کافی باشد.
۲. گسترش مصادیق نفقه: ورود هزینههای جدید زندگی
مهمترین تحول در تعریف نفقه، پذیرش هزینههای نوین زندگی است. امروزه، دادگاهها هزینههایی چون اینترنت و تلفن همراه، آموزش و تحصیل، رفتوآمد و هزینههای اجتماعی متعارف را، در صورت تناسب با شأن زن و عرف زندگی مشترک، جزو نفقه قابل مطالبه قرار میدهند.
۳. مجازات ترک انفاق همچنان پابرجاست
با وجود تغییر در نحوه محاسبه نفقه، باید به این نکته توجه کرد که ضمانت اجرای کیفری ترک انفاق همچنان برقرار است. در صورت تمکن مالی مرد و کوتاهی در پرداخت نفقه همسر دائم خود، امکان طرح شکایت کیفری توسط زن وجود دارد و مرد میتواند مطابق قانون، مجازات شود.
✅ مجازات عدم پرداخت نفقه
در قانون ایران، عدم پرداخت نفقه (ترک انفاق) بهعنوان یک جرم شناخته میشود و مجازات آن حبس تعزیری است. پیگیری این جرم منوط به شکایت کیفری زن است.
برای مطالبه نفقه، زن میتواند از دو مسیر قانونی متفاوت اقدام کند که انتخاب هر یک به هدف او بستگی دارد:
۱. مسیر کیفری: شکایت ترک انفاق
هدف از طرح شکایت کیفری ترک انفاق، اعمال فشار قانونی و مجازات مرد است. این شکایت زمانی مطرح میشود که زن تمکین کرده باشد و مرد با وجود توان مالی، عمداً از پرداخت نفقه خودداری کند. در صورت اثبات این جرم، مرد ممکن است به مجازات قانونی، شامل حبس تعزیری، محکوم شود.
۲. مسیر حقوقی: دادخواست مطالبه نفقه
هدف از ارائه دادخواست حقوقی نفقه، دریافت پول و تعیین میزان دقیق نفقه است، نه مجازات مرد. از طریق این مسیر، زن میتواند هم نفقه معوقه (نفقه پرداختنشده گذشته) را مطالبه کند و هم از دادگاه خانواده درخواست کند تا میزان نفقه آتی او را متناسب با شأن و شرایط زندگیاش تعیین کند.
✅ مرجع رسیدگی به نفقه
مرجع رسیدگی به دعوای نفقه به مبلغ نفقه مورد مطالبه بستگی دارد و قانون برای جلوگیری از طولانی شدن رسیدگی، این تفکیک را انجام داده است.
تا ۲۰ میلیون تومان:
اگر مبلغ نفقهای که مطالبه میشود تا سقف ۲۰ میلیون تومان باشد (اعم از نفقه زن یا فرزند)، رسیدگی به پرونده در شورای حل اختلاف انجام میشود. این مسیر معمولاً سادهتر و سریعتر است.
بیش از ۲۰ میلیون تومان:
در صورتی که مبلغ نفقه بیش از ۲۰ میلیون تومان باشد، دعوا باید در دادگاه خانواده مطرح شود. دادگاه خانواده اختیار تعیین میزان نفقه، صدور رأی الزام به پرداخت و بررسی وضعیت طرفین را دارد.
به زبان ساده، قبل از ثبت دادخواست نفقه، بهتر است مبلغ دقیق خواسته مشخص شود تا پرونده از ابتدا به مرجع درست ارجاع داده شود و از اتلاف وقت جلوگیری شود.
✅ وکیل نفقه رایگان
افرادی که توانایی مالی برای گرفتن وکیل خصوصی ندارند، میتوانند برای پیگیری پرونده نفقه از وکیل نفقه رایگان استفاده کنند. این امکان معمولاً از طریق نهادهای رسمی حقوقی فراهم شده تا هیچ فردی به دلیل ناتوانی مالی، از حق قانونی خود محروم نشود.
راههای اصلی دریافت وکیل رایگان عبارتاند از:
وکلای معاضدتی:
این وکلا از سوی کانون وکلا تعیین میشوند و پس از احراز ناتوانی مالی، پرونده نفقه را بدون دریافت حقالوکاله یا با هزینه بسیار اندک پیگیری میکنند.
کانون وکلای دادگستری:
با مراجعه حضوری یا ثبت درخواست در کانون وکلای استان محل سکونت، میتوان درخواست معرفی وکیل معاضدتی برای دعوای نفقه را مطرح کرد.
مرکز وکلای قوه قضاییه:
این مرکز نیز در صورت احراز شرایط، امکان معرفی وکیل برای دعاوی خانواده از جمله نفقه را فراهم میکند. به طور خلاصه، اگر فردی به دلیل مشکلات مالی قادر به استخدام وکیل نباشد، قانون این امکان را پیشبینی کرده است که با کمک وکیل رایگان، حق نفقه خود را از مسیر قانونی مطالبه کند.
✅ مشاور حقوقی نفقه کیست و چه کمکی میکند؟
مشاور حقوقی نفقه (وکیل پایه یک دادگستری یا کارشناس حقوقی خبره) متخصصی است که در دعاوی خانواده، راهنمای شما برای مطالبه نفقه زن یا فرزند خواهد بود.
وظیفه اصلی مشاور، کمک به شما برای انتخاب مسیر درست قانونی است؛ یعنی مشخص میکند که برای دستیابی به هدف خود، باید شکایت کیفری ترک انفاق (مجازات) را مطرح کنید یا دادخواست حقوقی نفقه (دریافت پول و تعیین میزان).
سخن آخر
نفقه یک حق قانونی مهم برای زن و فرزند است که شرایط، استثنائات و مسیرهای مطالبه خاص خود را دارد. آگاهی از قوانین مربوط به نفقه، تمکین، ترک انفاق و نفقه بعد از طلاق نقش تعیینکنندهای در حفظ حقوق مالی شما دارد.
برای انتخاب مسیر درست و جلوگیری از اشتباهات حقوقی، برای راهنمایی بیشتر با گروه وکلای پیام مشاور تماس بگیرید.
سوالات متداول
1. آیا نفقه زن شاغل قطع میشود؟
خیر، شاغل بودن زن مانع دریافت نفقه نیست.
2. آیا نفقه زندان دارد؟
بله، مجازات ترک انفاق حبس است.
3. آیا نفقه ایام گذشته قابل مطالبه است؟
بله، نفقه معوقه از طریق دادگاه قابل مطالبه است.
4. آیا زن در خانه پدری مستحق نفقه است؟
بهطور کلی خیر؛ مگر آنکه ترک منزل به دلیل خوف ضرر موجه یا عذر قانونی باشد.
5. آیا نفقه بدون تمکین قابل مطالبه است؟
اصل بر این است که بدون تمکین، نفقه تعلق نمیگیرد؛ مگر در موارد عدم تمکین موجه.
