ترک انفاق کیفری در قانون جدید یکی از مهمترین دعاوی خانوادگی است که زمانی مطرح میشود که زوج، علیرغم تمکن مالی، از پرداخت نفقه واجب همسر یا سایر افراد واجبالنفقه خودداری کند.
قانونگذار در ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده این رفتار را جرمانگاری کرده و برای آن مجازات مشخصی در نظر گرفته است. با توجه به تغییرات ایجادشده در سالهای اخیر، از جمله تأثیر قانون کاهش مجازات حبس تعزیری مصوب ۱۳۹۹، اطلاع از مجازات ترک انفاق، شرایط تحقق جرم، نحوه شکایت، دادگاه صالح و امکان تبدیل حبس به جزای نقدی از جمله در مواردی مانند نفقه زن باردار، برای زوجین و وکلای خانواده اهمیتی دوچندان پیدا کرده است. در این مقاله، ترک انفاق کیفری در قانون جدید بهصورت جامع و کاربردی بررسی میشود.
✅ ترک انفاق کیفری در قانون جدید چیست؟
مبنای قانونی جرم ترک انفاق، ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده است. مطابق این ماده:
هر کس با داشتن استطاعت مالی، نفقه اشخاص واجبالنفقه خود را نپردازد، به حبس تعزیری درجه شش محکوم میشود.
از سوی دیگر، تعریف اینکه نفقه زن و فرزند چیست در ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی آمده است. طبق این ماده، نفقه شامل تمام نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زوجه یا فرد واجبالنفقه است، از جمله:
- مسکن مناسب
- خوراک و مایحتاج روزمره
- پوشاک
- هزینههای درمانی و دارویی
- هزینههای بهداشتی و متعارف زندگی
- هزینههای آموزشی و تحصیلی (در مورد فرزندان)
- خادم (در صورت عادت داشتن زن یا نیاز او)
بنابراین از منظر قانون، ترک انفاق صرفاً نپرداختن پول نیست؛ بلکه هر نوع خودداری از تأمین نیازهای متعارف زندگی نیز میتواند مصداق جرم ترک انفاق کیفری باشد. برای مثال، تهیه نکردن مسکن مستقل یا امتناع از پرداخت هزینههای درمانی ضروری، بسته به شرایط پرونده، میتواند بهعنوان ترک انفاق تلقی شود.
✅ تفاوت ترک انفاق حقوقی و کیفری
یکی از پرتکرارترین ابهامات، تفاوت میان مطالبه حقوقی نفقه و شکایت کیفری ترک انفاق است.
نفقه معوقه (مطالبه حقوقی نفقه)
هدف: دریافت مطالبات مالی گذشته.
شرط: نیاز به اثبات استطاعت مالی مرد نیست؛ صرفاً وجود رابطه زوجیت دائم و عدم پرداخت کافی است.
نتیجه: صدور حکم مالی برای الزام مرد به پرداخت مبالغ معوقه.
مبنای قانونی: مواد ۱۱۰۶ و ۱۲۰۶ قانون مدنی.
ترک انفاق (شکایت کیفری نفقه)
هدف: اعمال مجازات و حبس بر متهم.
شرط: حتماً باید استطاعت مالی و خودداری عمدی مرد از پرداخت نفقه اثبات شود.
نتیجه: صدور حکم حبس تعزیری (درجه شش) یا جزای نقدی.
مبنای قانونی: ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده.
زن میتواند همزمان برای دریافت نفقه گذشته (حقوقی) و مجازات شوهر به دلیل ترک فعل مجرمانه (کیفری) اقدام کند. رأی دادگاه حقوقی (اثبات بدهی نفقه) میتواند بهعنوان اماره در پرونده کیفری استفاده شود، هرچند برای محکومیت کیفری، اثبات استطاعت مالی الزامی است.
✅ شرایط تحقق جرم ترک انفاق کیفری
جرم ترک انفاق به معنای خودداری عمدی و آگاهانه شخصی است که قانوناً مکلف به پرداخت نفقه است، در حالی که توان پرداخت نفقه را دارد. به همین دلیل، این جرم از جرایم مبتنی بر ترک فعل محسوب میشود.
جدول شرایط تحقق جرم ترک انفاق کیفری در قانون جدید
جرم ترک انفاق در هر موردِ عدم پرداخت نفقه محقق نمیشود و فقط زمانی جنبه کیفری دارد که چند شرط قانونی بهصورت همزمان وجود داشته باشد. جدول زیر این شرایط را به زبان ساده توضیح میدهد.
| شرط تحقق جرم | توضیح ساده | نکته مهم دفاعی |
|---|---|---|
| وجود قانون | جرم بودن ترک انفاق در قانون تصریح شده | استناد به ماده ۵۳ ضروری است |
| عدم پرداخت نفقه | ترک عمدی پرداخت مخارج واجب | پرداخت مستمر دفاع مؤثر است |
| استطاعت مالی | توان مالی زوج یا مکلف | عدم توانایی مانع جرم است |
| سوءنیت | امتناع آگاهانه از پرداخت | نبود قصد دفاع محسوب میشود |
| تمکین زوجه | اجرای وظایف زناشویی | عدم تمکین مانع جرم است |
برای تحقق ترک انفاق کیفری در قانون جدید، وجود سه رکن اساسی الزامی است:
۱. وجود رابطه قانونی نفقه
این رابطه ممکن است ناشی از:
زوجیت دائم: (نفقه زوجه مشروط به تمکین)
نسب: (نفقه فرزند که مطلق است و نیازی به تمکین ندارد)
قرابت نسبی در خط عمودی: (نفقه اقارب مانند پدر و مادر)
۲. استطاعت مالی و قصد مجرمانه
این مهمترین بخش جرم است. دادگاه باید احراز کند که متهم:
استطاعت مالی داشته: دارای شغل، درآمد، اموال یا توان کسب درآمد بوده است.
قصد مجرمانه داشته: نپرداختن نفقه عمدی و بدون عذر موجه قانونی بوده است (مانند نشوز یا عدم تمکین زن).
۳. عدم پرداخت نفقه و امتناع آگاهانه
صرف تأخیر جزئی یا ناتوانی موقت، ترک انفاق محسوب نمیشود؛ بلکه امتناع آگاهانه و بدون عذر موجه از تأمین نیازهای ضروری (مذکور در ماده ۱۱۰۷) ملاک است.
برای ترک انفاق چه مدارکی لازم است؟
برای طرح شکایت ترک انفاق کیفری، ارائه مدارکی برای اثبات رابطه قانونی نفقه، عدم پرداخت نفقه و استطاعت مالی زوج ضروری است. این مدارک به دادسرا در تشخیص تحقق جرم ترک انفاق کمک میکند و بهصورت خلاصه در جدول زیر آمده است.
| مدرک لازم | توضیح |
|---|---|
| مدارک هویتی شاکی | شناسنامه و کارت ملی برای ثبت شکایت و احراز هویت |
| اثبات رابطه قانونی | سند ازدواج دائم یا شناسنامه فرزند |
| اثبات عدم پرداخت نفقه | شهادت شهود، پیامکها یا نبود واریز بانکی |
| اثبات استطاعت مالی زوج | فیش حقوقی، اسناد املاک یا پرینت حساب |
| تمکین زوجه | نبود حکم قطعی عدم تمکین علیه زوجه |
ارائه همه مدارک الزامی نیست، اما هرچه مدارک کاملتر باشد، احتمال احراز جرم ترک انفاق و صدور حکم محکومیت کیفری افزایش مییابد.
✅ ترک انفاق زوجه در قانون جدید
ترک انفاق زوجه شایعترین مصداق این جرم است. مطابق قانون، در ازدواج دائم، پرداخت نفقه زن در صورت تمکین بر عهده شوهر است. بنابراین اگر مرد با وجود استطاعت مالی از پرداخت نفقه امتناع کند، مرتکب جرم ترک انفاق زوجه میشود.
شرایط تمکین زوجه برای تحقق ترک انفاق
برای آنکه زن بتواند شکایت ترک انفاق مطرح کند، باید تمکین عام و خاص داشته باشد.
تمکین عام: پذیرش ریاست شوهر بر خانواده، زندگی در منزل مشترک (مگر عذر موجه داشته باشد).
تمکین خاص: برقراری روابط زناشویی در حد متعارف.
چنانچه زن ناشزه باشد، یعنی بدون دلیل موجه از تمکین خودداری کند، نفقه او ساقط شده و مرد دیگر الزامی به پرداخت ندارد؛ در نتیجه، جرم ترک انفاق محقق نمیشود.
پیامدهای قانونی ترک انفاق زوجه
امکان طرح شکایت کیفری ترک انفاق
صدور حکم حبس یا جزای نقدی
ایجاد زمینه حق طلاق برای زن در صورت استمرار ترک انفاق (بر اساس بند ۱۲ شروط ضمن عقد یا ماده ۱۱۲۹ قانون مدنی: عسر و حرج)
امکان مطالبه نفقه معوقه از طریق دادگاه حقوقی
امکان پیگیری همزمان دعوای حقوقی نفقه و شکایت کیفری
زن شاغل یا دارای درآمد، همچنان مستحق نفقه است و اشتغال یا تمکن مالی زوجه مانع شکایت ترک انفاق نخواهد بود.
✅ ترک انفاق فرزند و مجازات آن در قانون جدید
پرداخت نفقه فرزند، چه پسر و چه دختر، در درجه اول بر عهده پدر است. اگر پدر با وجود توان مالی از پرداخت هزینههای زندگی و نگهداری فرزند خودداری کند، جرم ترک انفاق فرزند محقق میشود.
ترتیب پرداخت نفقه فرزند
تکلیف نفقه فرزند دارای ترتیب قانونی است:
پدر
اجداد پدری (در صورت فوت یا ناتوانی پدر)
مادر (در صورت فوت یا ناتوانی پدر و اجداد پدری)
نفقه فرزند مشروط به تمکین نیست و پدر نمیتواند به دلیل عدم اطاعت فرزند، از پرداخت نفقه او خودداری کند. این نفقه تا سن بلوغ و بعد از آن تا زمانی که فرزند نتواند شغل مناسبی داشته باشد (یا در حال تحصیل باشد)، ادامه مییابد.
آثار حقوقی و کیفری ترک انفاق فرزند
طرح شکایت کیفری توسط مادر یا قیم
محکومیت پدر به حبس تعزیری درجه شش
الزام به پرداخت نفقه معوقه و نفقه آینده
نفقه فرزند نسبت به گذشته نیز قابل مطالبه است و شکایت کیفری مانعی برای مطالبه حقوقی نخواهد بود.
✅ ترک انفاق اقارب و ضمانت اجرای کیفری آن
طبق قانون مدنی، اقارب نسبی در خط عمودی (مانند پدر و مادر نسبت به فرزند، یا فرزند نسبت به والدین) در صورت نیاز مالی، مستحق دریافت نفقه هستند. با این حال، تحقق ترک انفاق اقارب نیازمند اثبات شرایط سختگیرانهتری است.
شرایط تحقق ترک انفاق اقارب
نیاز مالی واقعی اقرب: اقرب واجبالنفقه قادر به تأمین معاش خود نباشد.
ناتوانی او از تأمین معاش: خود شخص نتواند به کسب و کار یا حرفهای مشغول شود.
تمکن مالی شخص منفق: شخص مکلف به پرداخت نفقه، تمکن مالی کافی برای پرداخت نفقه خود و سایر واجبالنفقه خود را داشته باشد و پس از آن، بتواند نفقه اقارب را نیز تأمین کند.
در صورت اجتماع این شرایط، ترک انفاق اقارب نیز جرم کیفری محسوب شده و مشمول همان مجازات قانونی خواهد بود.
✅ مجازات ترک انفاق در قانون جدید
مطابق قانون، مجازات ترک انفاق حبس تعزیری درجه شش است.
میزان و درجه مجازات حبس ترک انفاق
بازه قانونی حبس درجه ۶: ۶ ماه تا ۲ سال
مجازات ترک انفاق زوجه در قانون جدید
مجازات ترک انفاق زوجه در قانون جدید، مطابق ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده، حبس تعزیری درجه شش است. در رویه قضایی پس از لازمالاجرا شدن قانون کاهش مجازات حبس تعزیری مصوب ۱۳۹۹، این مجازات معمولاً در بازه سه ماه تا یک سال حبس تعیین میشود.
هرچند دادگاه با توجه به شرایط زوج، امکان تخفیف یا تبدیل مجازات ترک انفاق به جزای نقدی را نیز در موارد قانونی دارد.
جدول مجازات ترک انفاق کیفری
مجازات ترک انفاق کیفری در قانون جدید به نوع شخص واجبالنفقه و شرایط پرونده بستگی دارد. جدول زیر، مهمترین موارد و میزان مجازات ترک انفاق را بهصورت خلاصه و قابل فهم نشان میدهد.
| مورد | مستند قانونی | مجازات و نکات مهم |
|---|---|---|
| ترک انفاق زوجه | ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده | حبس تعزیری درجه ۶ (۳ ماه تا ۱ سال) |
| ترک انفاق فرزند | ماده ۵۳ ق.ح.خ + ماده ۱۱۹۹ ق.م | حبس درجه ۶ در صورت اثبات استطاعت مالی |
| ترک انفاق اقارب | مواد ۱۱۹۶ و ۱۲۰۴ ق.م | حبس درجه ۶، کمتر محل طرح دعوا |
| پرداخت نفقه پس از شکایت | رویه قضایی | موجب تخفیف مجازات میشود |
| تکرار جرم ترک انفاق | قانون کاهش مجازات ۱۳۹۹ | امکان تشدید یا عدم تعلیق |
تأثیر قانون کاهش مجازات حبس تعزیری ۱۳۹۹
پس از تصویب قانون کاهش مجازات حبس تعزیری در سال ۱۳۹۹، تغییر مهمی در مجازاتهای درجه ۶ به وجود آمد:
حداقل مجازاتهای درجه شش در بسیاری از جرایم، از جمله ترک انفاق، کاهش یافت.
در نتیجه، در بسیاری از پروندههای ترک انفاق، دادگاه میتواند مجازات حبس را به ۳ ماه تا ۱ سال کاهش دهد.
علاوه بر مجازات کیفری، دادگاه حکم به پرداخت نفقه معوقه نیز صادر میکند.
✅ تبدیل حبس ترک انفاق به جزای نقدی
ترک انفاق از جمله جرائمی است که قابل تبدیل به مجازاتهای جایگزین حبس است.
شرایط تبدیل مجازات
دادگاه در صدور حکم، با توجه به ماده ۶۵ قانون مجازات اسلامی، در مورد مجازاتهای درجه ۶، میتواند حبس را به جزای نقدی یا سایر مجازاتهای جایگزین تبدیل کند. این تصمیم معمولاً مشروط به:
گذشت شاکی: اگر شاکی گذشت کند، احتمال تبدیل به شدت افزایش مییابد.
سوابق کیفری متهم: نداشتن سابقه سوءپیشینه مؤثر.
ندامت متهم: ابراز پشیمانی و تعهد به پرداخت نفقه آینده.
وضعیت خانوادگی و اجتماعی متهم.
با این حال، باید توجه داشت که تبدیل مجازات مانع از ایجاد سابقه کیفری نخواهد بود، مگر آنکه متهم محکوم به مجازاتهای جایگزین (مانند خدمات عمومی رایگان) شود.
✅ ترک انفاق جرم قابل گذشت است؟
بله، ترک انفاق از جرایم قابل گذشت محسوب میشود. این ویژگی امتیاز بزرگی برای متهم است.
آثار گذشت شاکی
اگر شاکی در مرحله دادسرا گذشت کند: تعقیب کیفری متوقف شده و قرار موقوفی صادر میشود.
اگر شاکی پس از صدور حکم قطعی گذشت کند: اجرای حکم متوقف خواهد شد.
اما رضایت شاکی دین نفقه معوقه را از بین نمیبرد و شاکی همچنان میتواند از طریق دادگاه حقوقی، بدهی خود را مطالبه کند.
✅ ترک انفاق در صلاحیت کدام دادگاه است؟
صلاحیت ذاتی
رسیدگی به جرم ترک انفاق در صلاحیت دادگاه کیفری دو است.
صلاحیت محلی
شاکی میتواند در یکی از محلهای زیر اقدام به طرح شکایت کند:
محل سکونت خود شاکی: این موضوع برای حمایت از زن (شاکی) در قانون حمایت خانواده پیشبینی شده است.
محل وقوع جرم: محلی که مرد از پرداخت نفقه خودداری کرده است.
✅ دفاعیات مؤثر زوج در پرونده ترک انفاق
با توجه به اینکه شرط اصلی جرم ترک انفاق، استطاعت مالی و خودداری عمدی است، دفاعیات مرد باید بر یکی از دو محور زیر متمرکز باشد:
۱. دفاع به دلیل عدم استطاعت مالی
این قویترین دفاع است. مرد باید مدارکی ارائه دهد که نشان دهد:
بیکاری موقت یا طولانیمدت (بدون تقصیر)
بدهیهای سنگین و عدم امکان پرداخت نفقه
ناتوانی جسمی یا روحی برای کار
اسناد مالی ضعیف
۲. دفاع مبتنی بر نشوز زوجه
اگر مرد بتواند در دادگاه خانواده (یا در همان دادگاه کیفری) ثابت کند که زن بدون عذر موجه قانونی از تمکین عام یا خاص خودداری کرده است (نشوز)، در این صورت تکلیف نفقه ساقط میشود و در نتیجه، جرم ترک انفاق نیز محقق نخواهد شد.
مدارک لازم برای اثبات نشوز:
ارسال اظهارنامه تمکین و عدم پاسخ یا پاسخ منفی زن.
گزارش کلانتری مبنی بر ترک منزل توسط زن.
استناد به آرای قطعی دادگاه خانواده در خصوص عدم تمکین.
۳. دفاع به دلیل عدم وجود رابطه قانونی نفقه
دفاعیات دیگری که میتواند منجر به برائت زوج در پرونده ترک انفاق شود شامل مواردی است که اساساً تکلیف قانونی پرداخت نفقه را منتفی میکند؛ از جمله اثبات طلاق بائن که به موجب آن رابطه زوجیت پایان یافته و در نتیجه، الزام به پرداخت نفقه زوجه نیز زائل شده است.
همچنین در خصوص ترک انفاق اقارب، زوج میتواند با اثبات عدم وجود رابطه خویشاوندی واجبالنفقه، مسئولیت کیفری خود را منتفی بداند. افزون بر این، اثبات پرداخت نفقه حتی اگر با تأخیر انجام شده باشد.
در صورتی که نفقه مربوط به ایام حال باشد، میتواند مانع تحقق جرم ترک انفاق شده و منجر به صدور حکم برائت یا موقوفی تعقیب گردد.
✅ رأی وحدت رویه در خصوص ترک انفاق کیفری
در رویه قضایی، رأی وحدت رویه شماره ۷۵۲ هیأت عمومی دیوان عالی کشور بسیار حائز اهمیت است.
خلاصه رأی: این رأی تأکید میکند که عنصر اساسی برای محکومیت کیفری ترک انفاق، استطاعت مالی مرد و امتناع آگاهانه است. در نبود استطاعت مالی یا وجود عذر موجه قانونی، صرف عدم پرداخت نفقه نمیتواند منجر به محکومیت کیفری شود، حتی اگر زن نفقه معوقه خود را از طریق حقوقی مطالبه کند.
این رأی، معیار تمکن مالی را برای دادگاهها روشنتر کرده است. یعنی دادگاهها موظف هستند تحقیقات کاملی در مورد وضعیت مالی متهم انجام دهند و صرف ادعای شاکی مبنی بر عدم پرداخت نفقه، برای صدور حکم حبس کافی نیست.
سخن آخر
در مجموع، ترک انفاق کیفری در قانون جدید بهعنوان یک جرم تعزیری، زمانی محقق میشود که زوج با وجود توان مالی از پرداخت نفقه زوجه یا سایر افراد واجبالنفقه خودداری کند.
بر اساس ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده، این جرم دارای حبس تعزیری درجه ۶ است که در رویه قضایی پس از اجرای قانون کاهش مجازات ۱۳۹۹، معمولاً در بازه ۳ ماه تا ۱ سال حبس اعمال میشود و در برخی موارد امکان تبدیل مجازات ترک انفاق به جزای نقدی نیز وجود دارد.
آگاهی از شرایط تحقق جرم، ادله اثبات، دادگاه صالح و دفاعیات مؤثر، نقش تعیینکنندهای در نتیجه پرونده دارد.
برای گرفتن کسب اطلاعات بیشتر در این زمینه میتوانید با گروه وکلای پیام مشاور تماس گرفته تا از بروز اشتباهات حقوقی جدی در پرونده ترک انفاق جلوگیری کنید.
سوالات متداول
1.مجازات ترک انفاق چقدر است؟
حبس تعزیری درجه شش (۶ ماه تا ۲ سال) که طبق قانون کاهش مجازات میتواند به ۳ ماه تا ۱ سال کاهش یابد و اغلب با تبدیل به جزای نقدی یا مجازات جایگزین همراه است.
2. آیا ترک انفاق جرم است؟
بله، در صورت وجود استطاعت مالی و خودداری عمدی از پرداخت نفقه به اشخاص واجبالنفقه، جرم کیفری محسوب میشود.
3. ترک انفاق قابل گذشت است؟
بله، با رضایت شاکی، تعقیب یا اجرای مجازات متوقف میشود، اما دین نفقه معوقه همچنان به قوت خود باقی است.
4. برای شکایت ترک انفاق به کجا مراجعه کنیم؟
به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه کرده و شکواییه تنظیم میشود؛ صلاحیت رسیدگی نهایی با دادگاه کیفری دو است.
5. آیا ترک انفاق شامل فرزند هم میشود؟
بله، عدم پرداخت نفقه فرزند (که مشروط به تمکین نیست) نیز با وجود تمکن مالی پدر، جرم کیفری محسوب میشود.
6. در چه صورتی مرد از مجازات ترک انفاق معاف است؟
در صورتی که مرد بتواند عدم استطاعت مالی واقعی خود را اثبات کند، یا ثابت کند که زن ناشزه است (بدون عذر موجه از تمکین خودداری کرده)، از مجازات ترک انفاق معاف خواهد شد.
