براساس قوانین مدنی ایران، نفقه پسر بالای ۱۸ سال بر عهده پدر است، مشروط بر اینکه توانایی مالی داشته باشد و فرزند نیز امکان تأمین هزینههای زندگی خود را نداشته باشد. طبق ماده ۱۱۹۷ قانون مدنی، این وظیفه تا زمانی ادامه دارد که فرزند به استقلال مالی برسد. بنابراین رسیدن به سن ۱۸ سالگی بهتنهایی باعث سلب مسئولیت پدر در پرداخت نفقه نمیشود و در صورتی که فرزند نتواند نیازهای معیشتی خود را برآورده کند، پدر همچنان موظف به پرداخت نفقه پسر خواهد بود.
در این مقاله به بررسی دقیق موضوع «نفقه فرزند پسر بالای ۱۸ سال» و شرایط مختلف آن خواهیم پرداخت و خواهیم گفت که آیا پس از رسیدن به این سن، نفقه همچنان بر عهده پدر است یا خیر.
✅ نفقه پسر بالای ۱۸ سال: مسئولیت پدر
نفقه پسر پس از ۱۸ سالگی نیز تحت شرایطی بر عهده پدر باقی میماند. اگر پسر به دلایل مختلفی مانند ادامه تحصیل، بیماری، یا بیکاری توانایی تأمین مخارج زندگی اش را نداشته باشد، پدر موظف است همچنان نفقه او را پرداخت کند. در چنین شرایطی، پسر یا مادر (در صورت داشتن حضانت) میتوانند با مراجعه به مراجع قضایی، برای مطالبه نفقه اقدام و پدر را ملزم به پرداخت آن کنند.
شرایط استحقاق هزینههای معیشتی پسر بالغ
براساس ماده ۱۱۹۷ قانون مدنی، اگر فرزند پسر بالغ نتواند از طریق اشتغال به شغلی معیشت خود را تأمین کند، پدر موظف به پرداخت نفقه است. این شرایط شامل فرزندانی میشود که به دلایل مختلف مانند ادامه تحصیل، بیماری یا بیکاری قادر به تأمین هزینههای زندگی خود نیستند.
ضمانت اجرای کیفری عدم پرداخت نفقه پسر بالای ۱۸ سال
در صورتی که پدر از پرداخت هزینههای معیشتی نفقه فرزند بعد از طلاق برای پسر بالغ که مستحق دریافت نفقه بوده ممانعت کند، این حق برای پسر وجود دارد که علیه وی اقامه دعوی کند.و از طریق دادگاه، نیازهای اساسی اش مانند خوراک، پوشاک و مسکن را مطالبه نماید.
لذا ضروری است که وضعیت مالی و معیشتی فرزند به دقت بررسی شود، چرا که صرف رسیدن به سن قانونی، پدر را از مسئولیت نفقه پرداخت کردن معاف نمیکند. و تا زمانی که پسر توانایی مالی لازم برای تأمین معاش خود را نداشته باشد، پرداخت نفقه همچنان وظیفه قانونی پدر است. و در صورت نبود پدر، این مسئولیت حسب مورد به جد پدری، و در شرایطی که مادر تمکن مالی کافی داشته باشد، به او نیز واگذار شود.
✅ نفقه فرزند پسر بالای ۱۸سال
نفقه فرزند پسر بالای ۱۸ سال به خودی خود با رسیدن به سن بلوغ یا عبور از ۱۸ سالگی ساقط نمیشود. در حقوق ایران، پرداخت نفقه از سوی پدر تا زمانی ادامه دارد که فرزند قادر به تأمین معیشت و نیازهای اولیه زندگی خود نباشد. بنابراین، صرف رسیدن به سن قانونی یا بلوغ شرعی، موجب رفع مسئولیت پدر در قبال پرداخت نفقه نخواهد بود.
مسئولیت پدر در پرداخت نفقه تنها در صورتی منتفی میشود که احراز گردد فرزند به استقلال مالی دست یافته و توانایی اشتغال یا تأمین هزینههای زندگی خود را دارد. در غیر این صورت، و تا زمانی که فرزند به دلایلی نظیر ادامه تحصیل، عدم دسترسی به شغل مناسب، بیماری یا شرایط خاص دیگر، توانایی مالی کافی برای اداره زندگی خود نداشته باشد، پدر همچنان مکلف به پرداخت نفقه خواهد بود.
به بیان دیگر، اصل بر تداوم الزام پدر به پرداخت نفقه است، مگر آنکه خلاف آن با ادله قانونی و مستندات معتبر به اثبات برسد. در چنین مواردی، مرجع قضایی با در نظر گرفتن وضعیت فردی و اقتصادی فرزند، نسبت به احراز یا رد تکلیف پدر تصمیمگیری خواهد کرد.
✅ قانون تعلق نفقه به پسر بالای ۱۸سال
قانونگذار به طور صریح و مستقیم به موضوع نفقه فرزند پسر بالای ۱۸ سال که به سن بلوغ رسیده است، اشاره نکرده است، اما با توجه به ماده ۱۱۹۷ قانون مدنی میتوان مبنای استحقاق نفقه را تبیین نمود:
«کسی مستحق نفقه است که ندار بوده و نتواند به وسیله اشتغال به شغلی، وسایل معیشت خود را فراهم سازد.»
از مفاد این ماده استنباط میشود که صرف رسیدن فرزند پسر به سن قانونی (۱۸ سال تمام)، موجب سقوط حق او در دریافت نفقه نمیشود. بلکه در صورتی که وی از نظر مالی ناتوان بوده و امکان اشتغال و تأمین هزینههای زندگی خود را نداشته باشد، پدر همچنان مکلف به پرداخت نفقه خواهد بود.
در این راستا، هزینههای معیشتی پسر بالغ که فاقد توانایی مالی است، حق دارد از پدر مطالبه نفقه کند. چنانچه پدر از پرداخت نفقه خودداری نماید، قانونگذار این اختیار را برای فرزند قائل شده که به طرفیت پدر، اقامه دعوای حقوقی تحت عنوان «الزام به پرداخت نفقه» یا حتی دعوای کیفری «ترک انفاق» مطرح نماید.
در نتیجه، بر مبنای تفسیر ماده ۱۱۹۷ قانون مدنی، سن قانونی به تنهایی مبنای قطع نفقه نیست و مسئولیت پدر در قبال نفقه، تا زمانی که فرزند از توانایی تأمین معاش بیبهره باشد، باقی خواهد ماند.
✅ بررسی شرایط تعلق نفقه به فرزند پسر بالای ۱۸ سال
قانون گذار در مواد ۱۱۹۷ و ۱۱۹۸ قانون مدنی، شرایط استحقاق نفقه را به صورت کلی بیان کرده است. هرچند اشاره مستقیمی به سن فرزند نشده، اما از مفاد آن به روشنی میتوان استنباط نمود که رسیدن به سن قانونی، به تنهایی موجب سقوط حق دریافت نفقه نمیشود.
شرایط هزینههای معیشتی پسر بالغ
براساس ماده ۱۱۹۷ قانون مدنی:
«کسی مستحق نفقه است که ندار بوده، و نتواند به وسیله اشتغال به شغلی، وسایل معیشت خود را فراهم سازد.»
از این ماده چنین استنباط می شود که هزینههای معیشتی پسر بالغ، در صورتی که از نظر مالی ناتوان باشد و قادر به تأمین نیازهای اساسی خود مانند خوراک، پوشاک، مسکن و سایر مایحتاج ضروری زندگی نباشد، مستحق دریافت نفقه خواهد بود و پدر مکلف به پرداخت آن است.
ناتوانی از اشتغال به کار
دومین شرط اساسی، ناتوانی از اشتغال به کار است. چنانچه فرزند پسر به دلایل موجه جسمی، روحی، تحصیلی یا اجتماعی قادر به اشتغال نباشد و نتواند معیشت خود را از طریق کار کردن تأمین کند، در این حالت نیز مستحق نفقه محسوب میشود.
در ادامه، ماده ۱۱۹۸ قانون مدنی مقرر می دارد:
«کسی ملزم به انفاق است که متمکن از دادن نفقه باشد، یعنی بتواند نفقه بدهد بدون اینکه از این حیث در وضع معیشت خود دچار مضیقه گردد.»
براساس این ماده، پدر زمانی ملزم به پرداخت نفقه است که از توان مالی کافی برخوردار باشد و پرداخت نفقه موجب فشار شدید اقتصادی بر او نشود. در صورتی که پدر قادر به پرداخت نفقه نباشد، مسئولیت تأمین نفقه به سایر بستگان واجب النفقه، از جمله مادر یا خویشاوندان نزدیک منتقل میشود، ولی اصل مسئولیت همچنان باقی است و ساقط نمیگردد.
نکته مهمی که در این خصوص باید مورد توجه قرار گیرد آن است. که نداری فرزند و ناتوانی او از اشتغال باید با دلایل معتبر به اثبات برسد و این وضعیت نباید ناشی از اهمال، سوءنیت یا ترک تعمدی اشتغال از سوی فرزند باشد. در غیر این صورت، فرزند از شمول نفقه خارج میشود.
نتیجه گیری
در این مقاله از «گروه وکلای پیام مشاور» تلاش کردیم موضوع نفقه پسر بالای ۱۸ سال را بررسی کنیم. همانطور که گفته شد، در شرایطی خاص و مطابق قانون، پدر همچنان موظف به پرداخت نفقه است. مشروط بر اینکه فرزند نتواند به طورمستقل هزینههای زندگی خود را تأمین کند.
بنابراین، صرف رسیدن به سن قانونی، پایان تعهد پدر نسبت به نفقه نخواهد بود. و در صورت عدم توانایی مالی پسر، این مسئولیت همچنان بر دوش پدر باقی میماند.
سوالات متداول
۱. اگر پسر بالای ۱۸ سال باشد، آیا پدر همچنان موظف به پرداخت نفقه است؟
بله. در صورتی که ثابت شود پسر توانایی تأمین هزینههای زندگی خود را ندارد و از نظر مالی مستقل نیست، پدر همچنان موظف به پرداخت نفقه او خواهد بود؛ حتی اگر فرزند به سن قانونی رسیده باشد.
۲. اگر پسر بالای ۱۸ سال باشد و شاغل باشد، آیا به او نفقه تعلق میگیرد؟
خیر. در صورتی که پسر شاغل باشد و بتواند از طریق درآمد خود هزینههای روزمره زندگی را تأمین کند، پدر از پرداخت نفقه معاف خواهد بود؛ چرا که شرط تعلق نفقه، ناتوانی فرزند در تأمین معاش خود است.
سلام،خیر. فرزند پسر بعد از ۱۸ سالگی و اتمام تحصیل متعارف (مثلاً دیپلم یا دانشگاه در حد متعارف)، اگر توانایی کار کردن داشته باشه اما خودش تمایلی به کار نداشته باشه، دیگه مشمول نفقه نیست. نفقه فقط در صورتی ادامه داره که فرزند بیمار، معلول یا ناتوان از کار باشه و نتونه هزینههای زندگی خودش رو تأمین کنه.
چنانچه فرزند ذکور بالای ۱۸ سال باشد و فارغ التحصیل بلچاشد و تمایلی به کار نداشته باشد آیا باز هم مشمول نفقه می باشد ؟