مهریه یکی از مهمترین حقوق مالی زنان در ازدواج است و نقش مهمی در تضمین امنیت مالی و حقوق زن در زندگی مشترک دارد. یکی از انواع مهریه که در قانون مدنی ایران به آن پرداخته شده، «مهریه مهرالمثل» است؛ مهریهای که زمانی مطرح میشود که در عقد نکاح، مقدار مهریه مشخص نشده باشد یا توافقی بین زوجین صورت نگرفته باشد.
در این شرایط، دادگاه با توجه به وضعیت اجتماعی، خانوادگی و شخصیتی زن، میزان مهریه را تعیین میکند تا عدالت رعایت شود. همچنین، مهریه مهرالمثل معمولاً به صورت مهریه عندالمطالبه تعیین میگردد، به این معنا که زن میتواند هر زمان که بخواهد، آن را مطالبه کند.
✅ مهریه مهرالمثل چیست؟
مهریه مهرالمثل در واقع همان مهریهای است که بعد از عقد نکاح، اگر در زمان عقد میزان مهریه تعیین نشده باشد، با توجه به شرایط زن و جایگاه اجتماعی او محاسبه میگردد.
طبق ماده 1091 قانون مدنی، در تعیین مهرالمثل «حال زن از حیث شرافت خانوادگی، صفات و وضعیت او نسبت به اماثل و اقران و همچنین معمول محل و غیره» در نظر گرفته میشود. آشنایی با انواع مهریه به زوجین کمک میکند تا حقوق زن محفوظ بماند و تصمیمی آگاهانه اتخاذ کنند.
این نوع مهریه بیشتر زمانی مطرح میشود که یا نکاح بدون تعیین مهریه واقع شده یا عقد به گونهای است که ذکر مهریه در آن بیاثر بوده است. در چنین شرایطی، زن میتواند از طریق دادگاه اقدام کند، تا میزان آن به صورت قانونی مشخص و قابل وصول شود.
✅ مهرالمثل چیست و در چه شرایطی تعیین میشود؟
مهرالمثل نوعی مهریه است که به صورت توافقی تعیین نشده و توسط دادگاه مشخص میگردد. شرایط تعلق گرفتن مهرالمثل عبارتاند از:
1. در عقد نکاح، مهریهای تعیین نشده باشد.
2. نزدیکی میان زوجین صورت گرفته باشد.
3. عقد از نوع دائم باشد (در نکاح موقت عدم تعیین مهر باعث بطلان عقد است).
در این شرایط زن میتواند با مراجعه به دادگاه خانواده درخواست تعیین مهرالمثل کند.
✅ مهرالمثل کیفری و جایگاه آن در قوانین
گاهی اصطلاح «مهرالمثل کیفری» مطرح میشود که در واقع به مواردی اشاره دارد که زنی بدون تعیین مهر، مورد سوءاستفاده یا تجاوز قرار گرفته است. در این حالت، دادگاه علاوه بر مجازات کیفری مرتکب، زن را مستحق دریافت «مهرالمثل» میداند.
بنابراین مهرالمثل کیفری در پیوند با دعاوی کیفری است، در حالیکه مهرالمثل عادی در چارچوب حقوق خانواده مطرح میشود.
✅ مهریه مهرالمثل چند سکه است؟
پرسش رایج بسیاری از مردم این است که «مهریه مهرالمثل چند سکه است؟» پاسخ این سؤال وابسته به شرایط فردی و اجتماعی زن است. دادگاهها در عمل به معیارهایی مثل:
- شرافت خانوادگی و موقعیت اجتماعی زن،
- تحصیلات و شغل زن،
- عرف محل زندگی،
- وضعیت خانوادگی مشابه (خواهران یا بستگان نزدیک)،
توجه میکنند. بنابراین مهرالمثل عدد ثابتی نیست و در هر پرونده متفاوت است. ممکن است در یک شهر 200 سکه و در شهر دیگر کمتر یا بیشتر تعیین شود.
✅ دیه و مهرالمثل: تفاوتها و شباهتها
برخی افراد مهرالمثل را با دیه اشتباه میگیرند. دیه در واقع جبران خسارت بدنی یا قتل است که قانون مقدار آن را مشخص کرده، در حالی که مهرالمثل به عنوان حق زن در ازدواج تعیین میشود.
شباهت این دو این است که هر دو طبق قانون و عرف تعیین میشوند، اما تفاوت اصلی در هدفشان است: دیه جنبه کیفری دارد و برای جبران خسارت یا آسیب پرداخت میشود، اما مهرالمثل جنبه خانوادگی و حقوقی دارد و حق مالی زن در ازدواج است.
✅ نمونهای از نظریه کارشناسی مهریه مهرالمثل در دادگاه
در دعاوی خانواده، هنگامی که مهریه در عقد نکاح تعیین نشده باشد، دادگاه برای تعیین میزان مهریه مهرالمثل، پرونده را به کارشناس رسمی دادگستری ارجاع میدهد. کارشناس با بررسی شرایط اجتماعی زن، وضعیت خانوادگی، سطح تحصیلات، سن، تجربه زندگی مشترک و عرف محل، نظریه کارشناسی خود را ارائه میکند.
برای مثال، در یک پرونده دادگاهی که در دادگاه خانواده تهران بررسی شد، کارشناس با توجه به موارد زیر نظر خود را اعلام کرد:
زوجه دارای تحصیلات کارشناسی ارشد است.
از خانوادهای با شرافت و موقعیت اجتماعی متوسط به بالا میباشد.
وضعیت مشابهی در میان زنان همرده و همکفو وی در محل زندگی وجود دارد.
بر اساس این ارزیابی، میزان مهریه مهرالمثل برای زوجه معادل ۳۰۰ سکه بهار آزادی تعیین شد. این نمونه نشان میدهد که تعیین مهرالمثل بر اساس معیارهای اجتماعی، خانوادگی و عرفی است و عدد ثابتی برای همه پروندهها وجود ندارد؛ هر پرونده به صورت جداگانه و منصفانه بررسی میشود.
✅ مهرالمثل زن چقدر است؟
میزان مهرالمثل زن به یک عدد ثابت محدود نمیشود و در هر پرونده با توجه به شرایط فردی و اجتماعی زن تعیین میگردد. دادگاه و کارشناس رسمی، مجموعهای از عوامل را بررسی میکنند تا رقم منصفانهای برای مهریه مشخص شود.
این عوامل شامل موقعیت اجتماعی و خانوادگی زن، سطح تحصیلات و شغل او، سن و وضعیت تأهل قبلی، عرف محل زندگی و میزان مهریه زنان مشابه در خانواده یا فامیل، و همچنین شرایط اقتصادی منطقه است.
بنابراین، تعیین مهرالمثل یک فرایند کاملاً شخصی و مبتنی بر عدالت اجتماعی است و نمیتوان برای همه زنان یک مقدار یکسان در نظر گرفت.
✅ نحوه محاسبه و تعیین مهرالمثل برای زن
یکی از مهمترین پرسشها در این زمینه این است که نحوه محاسبه و تعیین مهرالمثل برای زن چگونه است؟ قانون مدنی بهصراحت در ماده ۱۰۹۱ این موضوع را پیشبینی کرده و مقرر میدارد:
برای تعیین مهرالمثل باید حال زن از حیث شرافت خانوادگی و سایر صفات و وضعیت او نسبت به اماثل و اقران و اقارب و همچنین معمول محل و غیره در نظر گرفته شود.
بر اساس این ماده، زمانی که زن دادخواستی مبنی بر تعیین مهرالمثل از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت میکند، پرونده در دادگاه خانواده مطرح میشود.
قاضی پس از بررسی، ممکن است شخصاً یا به درخواست طرفین دعوا، پرونده را به کارشناس رسمی دادگستری ارجاع دهد. کارشناس با در نظر گرفتن معیارهایی همچون:
موقعیت اجتماعی و خانوادگی زن،
سطح تحصیلات و شغل،
سن و وضعیت تأهل قبلی،
مقایسه با نزدیکان و اقوام همسطح،
عرف و میزان مهریه زنان مشابه در محل زندگی، میزان مهرالمثل را برآورد و تعیین میکند.
به این ترتیب، محاسبه مهرالمثل یک فرمول ثابت و از پیش تعیینشده ندارد، بلکه با توجه به شرایط فردی زن و معیارهای عرفی و اجتماعی مشخص میشود.
همین موضوع باعث شده که میزان مهرالمثل در هر پرونده متفاوت باشد و قاضی و کارشناس با تکیه بر عدالت و عرف جامعه، رقم نهایی را تعیین کنند.
✅ مهرالمثل دختر چیست و چگونه تعیین میشود؟
در مواردی که دختر پیش از ازدواج هیچ سابقه زناشویی ندارد و مهریهای تعیین نشده، «مهرالمثل دختر» بر اساس شرایط او تعیین میشود. دادگاه معمولاً به مهریه خواهران، دخترعموها یا افراد همسطح در خانواده نگاه میکند و میانگین عرفی را ملاک قرار میدهد. بنابراین مهرالمثل دختر نیز وابسته به شرایط خانوادگی و اجتماعی است.
✅ مهریه مهرالمثل و مهرالمسمی چه تفاوتی دارند؟
مهرالمسمی: مهریهای است که در زمان عقد بین زن و مرد به توافق و مشخص تعیین میشود. مثلاً زوجین در زمان عقد میگویند: «مهریه همسرم 500 سکه بهار آزادی است.» این مهریه توافقی است و در سند ازدواج ثبت میشود. اگر زن بخواهد بعداً آن را مطالبه کند، دادگاه فقط بررسی میکند که توافق رعایت شده باشد و پرداخت آن اجباری است.
مهرالمثل: مهریهای است که در عقد تعیین نشده یا باطل بوده است و دادگاه با توجه به شرایط زن، عرف و معیارهای اجتماعی، آن را تعیین میکند.
فرض کنید زنی با مردی عقد دائم کرده است، اما در زمان عقد مهریهای مشخص نشده و بعد از مدتی، زندگی مشترک آغاز شده است.
در این صورت زن میتواند به دادگاه مراجعه کند و دادگاه با بررسی شرایط او (تحصیلات، شغل، موقعیت خانوادگی، عرف محل) میزان مهرالمثل را تعیین میکند. مثلاً ممکن است دادگاه پس از کارشناسی، مهریه او را معادل 300 سکه تعیین کند.
✅ ضامن مهرالمثل کیست و چه مسئولیتی دارد؟
در برخی دعاوی، بحث ضمانت مهرالمثل پیش میآید. به طور کلی، مرد ضامن پرداخت مهرالمثل است و موظف است آن را به زن بپردازد. اما اگر شخص ثالثی ضمانت کرده باشد (مثلاً پدر شوهر تعهد کتبی داده باشد)، او هم مسئول است. در غیر این صورت، تنها شوهر مسئول اصلی پرداخت مهرالمثل است.
سخن آخر
مهرالمثل یکی از ابزارهای قانونی مهم برای حمایت از حقوق زنان است؛ زیرا در شرایطی که مهریه بهصورت مشخص در عقد ذکر نشده یا تعیین آن باطل بوده، دادگاه با توجه به عرف، شرایط خانوادگی و اجتماعی زن، مبلغ عادلانهای را مشخص میکند. همین موضوع نشان میدهد که قانون برای تضمین امنیت مالی زن حتی در صورت نبود توافق اولیه، راهحل عملی در نظر گرفته است.
اگر شما یا اطرافیانتان درگیر چنین موضوعی هستید و نیاز به راهنمایی تخصصی دارید، میتوانید برای اطلاعات بیشتر و دریافت مشاوره دقیق با گروه وکلای پیام مشاور تماس بگیرید. مشاوران و وکلای ما آمادهاند تا در کوتاهترین زمان پاسخگوی پرسشها و مشکلات شما باشند.
سوالات متداول
۱. مهریه بدون توافق زن چیست؟
مهریهای است که وقتی در عقد، مهریه مشخص نشده یا باطل باشد، دادگاه با توجه به شرایط زن و عرف، تعیین میکند.
۲. مبلغ مهریه قضایی زن چقدر است؟
رقم مشخصی ندارد و براساس وضعیت اجتماعی، تحصیلات، شغل، سن، عرف خانواده و منطقه تعیین میشود.
۳. مهریه مهرالمثل چند سکه است؟
تعداد سکه یا مبلغ مهریه بر اساس بررسی دادگاه و کارشناسی و مقایسه با زنان مشابه تعیین میشود و در هر پرونده متفاوت است.
