عدم پرداخت نفقه فرزند، از جمله نفقه فرزند دختر، طبق ماده ۱۱۹۹ قانون مدنی تخلف از تکلیف قانونی پدر است و در صورت استنکاف، مطابق ماده ۵۳ قانون حمایت از خانواده میتواند به حبس تعزیری از ۶ ماه تا ۲ سال منجر شود. نفقه فرزند دختر تا زمانی که توانایی تأمین معاش نداشته باشد بر عهده پدر است و محدود به سن خاصی نیست. در این شرایط، مادر یا فرزند دخترِ رشید میتواند با ثبت شکایت عدم پرداخت نفقه فرزند در دادسرا، تعقیب کیفری پدر را مطالبه کند. آگاهی از مجازات عدم پرداخت نفقه فرزند دختر و نحوه شکایت، نقش مهمی در احقاق حق فرزند دارد.
✅ آیا عدم پرداخت نفقه فرزند جرم است؟
بله؛ عدم پرداخت نفقه فرزند در صورت وجود شرایط قانونی، جرم محسوب میشود.
اما این جرمانگاری مطلق نیست و تحقق آن نیازمند شرایط خاصی است که در ادامه توضیح داده میشود. بر اساس قوانین ایران، اصل بر این است که تأمین هزینههای زندگی فرزند بر عهده پدر قرار دارد.
این مسئولیت شامل فرزندان دختر و پسر میشود و میان آنها تفاوتی وجود ندارد. اگر پدر با وجود توانایی مالی از انجام این تکلیف قانونی امتناع کند، مشمول عنوان کیفری ترک انفاق خواهد شد.
ماده قانونی جرمانگاری ترک انفاق فرزند
مهمترین مواد قانونی که عدم پرداخت نفقه فرزند را جرم میدانند عبارتاند از:
ماده ۱۱۹۹ قانون مدنی:
نفقه اولاد بر عهده پدر است و در صورت فوت یا عدم توانایی او، اجداد پدری مسئول پرداخت نفقه خواهند بود.
ماده ۶۴۲ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات):
هر کس با داشتن استطاعت مالی، نفقه اشخاص واجبالنفقه خود را نپردازد، مرتکب جرم شده است.
ماده ۵۳ قانون حمایت از خانواده ۱۳۹۱:
ترک انفاق فرزند با وجود تمکن مالی، جرم بوده و مستوجب مجازات حبس تعزیری است.
بنابراین نکته مهم این است که صرف نپرداختن نفقه کافی نیست؛ بلکه وجود «استطاعت مالی» و «امتناع عمدی» شرط تحقق جرم است.
✅ مجازات عدم پرداخت نفقه فرزند چیست؟
مجازات عدم پرداخت نفقه فرزند، (از جمله نفقه دختر بالای ۱۸ سال) حبس تعزیری است و در شرایط خاص امکان تبدیل آن به جزای نقدی نیز وجود دارد. این مجازات مستقیماً در قانون حمایت از خانواده پیشبینی شده است.
مجازات قانونی ترک انفاق فرزند
طبق ماده ۵۳ قانون حمایت از خانواده، جرم ترک انفاق مستوجب حبس تعزیری از ۶ ماه تا ۲ سال است و دادگاه میتواند در شرایط خاص، مجازات را تخفیف داده یا به مجازات جایگزین تبدیل کند.
با این حال، تعقیب کیفری مرتکب تا زمان پرداخت نفقه فرزند ادامه خواهد داشت و صرف رسیدگی قضایی، موجب رفع تکلیف قانونی پدر در پرداخت نفقه نمیشود.
✅ حبس عدم پرداخت نفقه فرزند چقدر است؟
حبس عدم پرداخت نفقه فرزند، از نوع حبس تعزیری درجه ۶ محسوب میشود. این موضوع به آن معناست که دادگاه اختیار دارد با توجه به شرایط پرونده، میزان مجازات را تعیین کند.
مدت زمان حبس
حداقل حبس: ۶ ماه
حداکثر حبس: ۲ سال
عوامل مؤثر در تعیین میزان حبس
دادگاه هنگام صدور حکم به موارد زیر توجه میکند:
1.مبلغ نفقه پرداختنشده
2. طول مدت ترک انفاق
3. وضعیت سنی و نیازهای فرزند
4. سابقه کیفری یا حسن سابقه پدر
5. همکاری پدر در پرداخت نفقه معوقه
در برخی موارد، اگر پدر بخشی از نفقه را پرداخت کند یا رضایت شاکی را جلب نماید، دادگاه میتواند مجازات را کاهش دهد.
✅ حکم ندادن نفقه فرزند در قانون جدید
در قوانین جدید، بهویژه قانون حمایت از خانواده، نگاه دادگاهها نسبت به موضوع نفقه فرزند جدیتر و حمایتیتر شده است.
طلاق، جدایی، ازدواج مجدد پدر یا حتی حضانت مادر، هیچکدام باعث ساقط شدن تکلیف پرداخت نفقه فرزند نمیشود.
حتی اگر حضانت کودک کاملاً بر عهده مادر باشد، پدر همچنان موظف به پرداخت نفقه است.
امکان طرح همزمان دعوی حقوقی مطالبه نفقه و شکایت کیفری ترک انفاق وجود دارد.
✅ شرایط تحقق جرم عدم پرداخت نفقه فرزند
برای آنکه عدم پرداخت نفقه فرزند عنوان جرم کیفری پیدا کند، وجود شرایط زیر ضروری است:
۱. وجود رابطه قانونی پدر و فرزند
نسب باید قانونی یا شرعی باشد. در صورت وجود اختلاف، اثبات نسب پیشنیاز رسیدگی است.
۲. واجبالنفقه بودن فرزند
فرزند صغیر همواره واجبالنفقه است.
فرزند بالغ در صورتی واجبالنفقه محسوب میشود که توانایی تأمین هزینههای زندگی خود را نداشته باشد.
۳. استطاعت مالی پدر
پدر باید توان مالی واقعی برای پرداخت نفقه داشته باشد.
۴. امتناع عمدی از پرداخت
عدم پرداخت باید آگاهانه و بدون عذر موجه باشد.
نبود هر یک از این شرایط، مسئولیت کیفری را منتفی میکند؛ هرچند ممکن است مسئولیت حقوقی باقی بماند.
استطاعت مالی پدر در جرم عدم پرداخت نفقه فرزند
یکی از ارکان اصلی تحقق جرم ترک انفاق فرزند، داشتن استطاعت مالی پدر است. مطابق قانون، صرف نپرداختن نفقه بهتنهایی جرم محسوب نمیشود، بلکه باید ثابت شود که پدر توانایی مالی پرداخت نفقه را داشته اما عمداً از آن خودداری کرده است.
دادسرا برای احراز استطاعت مالی پدر، به وضعیت شغلی، میزان درآمد، اموال منقول و غیرمنقول، گردش حساب بانکی و سبک زندگی او توجه میکند. حتی اگر پدر بهطور رسمی بیکار باشد، اما از منابع درآمدی غیررسمی یا دارایی قابل توجه برخوردار باشد، ادعای ناتوانی مالی او پذیرفته نخواهد شد.
در مقابل، اگر پدر بتواند ثابت کند که واقعاً فاقد درآمد و توان مالی است، مسئولیت کیفری ترک انفاق از او ساقط میشود؛ با این حال، سقوط مسئولیت کیفری مانع از طرح دعوای حقوقی مطالبه نفقه نخواهد بود.
بنابراین، استطاعت مالی پدر، معیار اصلی تشخیص جرم ترک انفاق و صدور حکم مجازات عدم پرداخت نفقه فرزند است.
برای مثال پدری در جریان رسیدگی به پرونده ترک انفاق، مدعی میشود که بیکار است و توان پرداخت نفقه را ندارد. در بررسیهای انجامشده مشخص میشود که نامبرده دارای خودرو شخصی، حساب بانکی فعال و درآمد غیررسمی است. در این شرایط، دادگاه ادعای ناتوانی مالی را نپذیرفته و جرم ترک انفاق را محقق تشخیص میدهد.
اگر پدر توان مالی نداشته باشد، نفقه فرزند به عهده چه کسی است؟
اصل بر این است که پرداخت نفقه فرزند بر عهده پدر است، اما در موارد خاص ممکن است پدر فوت کرده باشد یا بهطور واقعی فاقد توان مالی باشد. در این شرایط، قانون ترتیب مشخصی برای پرداخت نفقه در نظر گرفته است.
بر اساس ماده ۱۱۹۹ قانون مدنی:
ابتدا اجداد پدری (مانند پدربزرگ) مکلف به پرداخت نفقه هستند. در صورت نبود یا ناتوانی آنان، نوبت به مادر میرسد
نکته مهم این است که مسئولیت مادر در پرداخت نفقه، استثنایی است و تنها زمانی مطرح میشود که هیچ شخص دیگری از بستگان پدری توان پرداخت نداشته باشد.
برای مثال پدری پس از ثبت شکایت ترک انفاق، بخشی از نفقه معوقه را پرداخت و رضایت مادر را جلب میکند. در این شرایط، دادگاه با توجه به قابل گذشت بودن جرم، قرار موقوفی تعقیب صادر مینماید اما بدهی نفقه باقی میماند.
✅ نفقه فرزند چقدر است و چگونه محاسبه میشود؟
بر اساس ماده ۱۲۰۴ قانون مدنی، نفقه فرزند شامل تمام هزینههایی است که برای زندگی متعارف او ضروری است.
موارد تشکیلدهنده نفقه
ول فارسی و آماده کپی)
| مورد نفقه | توضیح |
|---|---|
| خوراک و تغذیه | شامل هزینههای روزمره غذا و تأمین نیاز غذایی متناسب با سن فرزند |
| پوشاک مناسب | لباس، کفش و سایر نیازهای پوشاکی متناسب با فصل و شأن اجتماعی |
| مسکن | تأمین محل سکونت مناسب یا سهم هزینه اجاره و خدمات مرتبط |
| هزینههای درمان و بهداشت | ویزیت پزشک، دارو، بیمه، درمانهای ضروری و بهداشتی |
| هزینههای تحصیل و آموزش | شهریه، لوازمالتحریر، کلاسهای آموزشی متعارف و مرتبط با سن |
نحوه تعیین مبلغ نفقه
جلب نظر کارشناس رسمی دادگستری
بررسی شأن خانوادگی و اجتماعی فرزند
توجه به توان مالی پدر
هیچ مبلغ ثابتی برای نفقه وجود ندارد و میزان آن ممکن است با افزایش سن یا تغییر شرایط اقتصادی تغییر کند.
✅ نفقه فرزند تا چه سنی بر عهده پدر است؟
فرزند صغیر: تا رسیدن به سن بلوغ
فرزند بالغ: تا زمانی که نتواند هزینههای زندگی خود را تأمین کند
ادامه تحصیل، بیکاری غیرارادی، بیماری یا ناتوانی جسمی میتواند موجب ادامه پرداخت نفقه شود.
✅ نحوه شکایت از عدم پرداخت نفقه فرزند
شکایت عدم پرداخت نفقه فرزند، یک شکایت کیفری است و روند مشخصی دارد.
چه کسانی حق شکایت دارد؟
فرزند بالای ۱۸ سال
مادر یا ولی قانونی به نمایندگی از فرزند صغیر
مراحل شکایت
مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی
ثبت شکواییه ترک انفاق
ارجاع پرونده به دادسرای صالح
تحقیقات و احضار پدر
صدور کیفرخواست و رسیدگی در دادگاه کیفری
✅ تفاوت دعوای حقوقی و کیفری عدم پرداخت نفقه فرزند
برای مطالبه نفقه فرزند، قانون دو مسیر جداگانه حقوقی و کیفری پیشبینی کرده است که آگاهی از تفاوت آنها نقش مهمی در انتخاب مسیر صحیح دارد.
در دعوای حقوقی مطالبه نفقه فرزند، هدف اصلی دریافت مبلغ نفقه است. دادگاه خانواده با جلب نظر کارشناس رسمی دادگستری، میزان نفقه را تعیین کرده و پدر را به پرداخت نفقه معوقه و جاری ملزم میکند. در این مسیر، مجازاتی مانند حبس اعمال نمیشود.
در مقابل، شکایت کیفری ترک انفاق فرزند جنبه تنبیهی دارد و در صورت احراز استطاعت مالی پدر و امتناع عمدی او از پرداخت نفقه، میتواند منجر به صدور حکم حبس شود.
نکته مهم آن است که امکان طرح همزمان دعوای حقوقی و شکایت کیفری وجود دارد و طرح یکی مانع رسیدگی به دیگری نیست.
✅ متن نمونه درخواست حکم جلب برای ندادن نفقه فرزند
در پروندههای مربوط به عدم پرداخت نفقه فرزند، پس از ثبت شکایت کیفری و احراز ترک انفاق توسط پدر، در صورت حضور نیافتن متهم یا ادامه امتناع از پرداخت نفقه، شاکی میتواند درخواست صدور حکم جلب را از مرجع قضایی مطرح کند.
این درخواست معمولاً در مرحله دادسرا یا پس از صدور دستور مقام قضایی قابل طرح است.
در ادامه، یک نمونه متن رسمی و قابل استفاده برای درخواست حکم جلب نفقه فرزند ارائه میشود که قابل ثبت در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی است.
نمونه متن درخواست حکم جلب نفقه فرزند
ریاست محترم دادسرای عمومی و انقلاب
با سلام
اینجانب ………………… فرزند ………………… به شماره ملی …………………، بهعنوان (مادر / ولی قانونی) طفل صغیر / یا فرزند واجبالنفقه، بدینوسیله به استحضار میرساند:
برابر پرونده کلاسه ………………… و شکایت مطرحشده به طرفیت آقای ………………… فرزند …………………، نامبرده علیرغم تمکن مالی، از پرداخت نفقه قانونی فرزند خود امتناع نموده و تاکنون هیچگونه اقدامی در جهت ایفای این تکلیف قانونی انجام نداده است.
با توجه به تحقق بزه ترک انفاق موضوع ماده ۵۳ قانون حمایت از خانواده و همچنین عدم حضور و همکاری مشتکیعنه، بدینوسیله تقاضای صدور دستور جلب و تعقیب قانونی نامبرده را از محضر آن مقام محترم دارم. پیشاپیش از بذل توجه و دستور مقتضی سپاسگزارم.
نمونه متن درخواست حکم جلب نفقه فرزند (برای فرزند بالای ۱۸ سال)
ریاست محترم دادسرای عمومی و انقلاب
با سلام
اینجانب ………………… فرزند ………………… به شماره ملی …………………، بهاستحضار میرساند پدر اینجانب، آقای …………………، با وجود استطاعت مالی و علیرغم شکایت مطرحشده در خصوص عدم پرداخت نفقه فرزند، همچنان از انجام تکلیف قانونی خود امتناع مینماید.
نظر به اینکه نامبرده مرتکب بزه ترک انفاق شده و از حضور و اجرای دستورات قضایی خودداری نموده است، تقاضای صدور حکم جلب و اقدامات قانونی لازم وفق مقررات را دارم.
✅ مدارک لازم برای شکایت ندادن نفقه فرزند
| عنوان مدرک | توضیح کوتاه |
|---|---|
| شناسنامه و کارت ملی فرزند یا مادر | برای احراز هویت شاکی و رابطه قانونی والد فرزند |
| مدارک اثبات نسب | سند ازدواج، شناسنامه فرزند یا رأی دادگاه اثبات نسب |
| حکم حضانت (در صورت وجود) | برای اثبات مسئولیت نگهداری و مطالبه نفقه |
| مستندات عدم پرداخت نفقه | اظهارنامه، پیامک، پرینت حساب، شهادت شهود |
| مشخصات کامل پدر | نام و نامخانوادگی، کد ملی، نشانی، شغل (در صورت اطلاع) |
✅ نحوه رسیدگی دادگاه به جرم عدم پرداخت نفقه فرزند
دادگاه پس از بررسی مدارک:
استطاعت مالی پدر را احراز میکند
دفاعیات طرفین را میشنود
در صورت احراز جرم، حکم مناسب صادر مینماید
پرداخت نفقه معوقه یا جلب رضایت شاکی میتواند موجب تخفیف مجازات شود.
✅ آیا جرم عدم پرداخت نفقه فرزند قابل گذشت است؟
ترک انفاق از جمله جرایم قابل گذشت محسوب میشود؛ بنابراین با اعلام رضایت شاکی، تعقیب کیفری متوقف خواهد شد. با این حال، باید توجه داشت که رضایت شاکی به هیچوجه باعث سقوط دین نفقه نمیشود و پدر همچنان مکلف به پرداخت نفقه معوقه و جاری فرزند است.
✅ اگر پدر نفقه فرزند را ندهد چه میشود؟
در عمل، در صورت تحقق شرایط قانونی ترک انفاق، ابتدا پرونده کیفری تشکیل میشود و در صورت احراز استطاعت مالی پدر، ممکن است حکم حبس صادر گردد.
علاوه بر مسئولیت کیفری، پدر ملزم به پرداخت نفقه معوقه فرزند خواهد بود و چنانچه از اجرای حکم دادگاه امتناع کند، دستور جلب و بازداشت وی نیز صادر میشود.
سخن آخر
عدم پرداخت نفقه، نقض آشکار وظیفه قانونی والد است و قانون برای مجازات عدم پرداخت نفقه فرزند، ضمانت اجراهایی مانند جلب، حبس و الزام به پرداخت نفقه معوقه پیشبینی کرده تا از حقوق کودک حمایت شود و از تداوم این تخلف جلوگیری گردد. جهت کسب اطلاعات بیشتر در این زمینه می توانید با گروه وکلای پیام مشاور تماس بگیرید.
سوالات متداول
1. آیا عدم پرداخت نفقه فرزند همیشه باعث زندان میشود؟
خیر. زندان فقط زمانی اعمال میشود که استطاعت مالی پدر احراز شده و امتناع او عمدی باشد.
2. اگر پدر بیکار باشد، باز هم مرتکب جرم ترک انفاق میشود؟
در صورتی که بیکاری واقعی بوده و فاقد توان مالی باشد، مسئولیت کیفری منتفی است اما مسئولیت حقوقی ممکن است باقی بماند.
3. چند ماه ندادن نفقه فرزند جرم محسوب میشود؟
مدت مشخصی در قانون تعیین نشده؛ معیار، استمرار امتناع و تحقق شرایط قانونی است.
