در نظام حقوقی ایران، این نهاد یکی از ابزارهای مهم حمایتی است که با هدف حفظ حقوق مالی و غیرمالی افرادی مانند صغار، مجانین و سفیهها شکل گرفته است. طبق ماده ۱۲۵۵ قانون مدنی، قیومیت به معنای «اداره امور محجورین توسط شخصی است که از سوی دادگاه منصوب میشود».
به بیان سادهتر، زمانی که فردی به دلیل ناتوانی ذهنی یا فقدان رشد قادر به مدیریت امور خود نباشد، دادگاه با صدور حکم سرپرستی قانونی، فردی صالح را بهعنوان قیم برمیگزیند تا از اموال و منافع او محافظت کند.
در این مقاله با مفهوم این نهاد، وظایف قیم، شرایط قانونی و نحوه صدور حکم سرپرستی و مسائل مربوط به حضانت فرزند پسر بعد از طلاق بهصورت جامع و کاربردی آشنا میشوید.
✅ اهمیت حمایت قانونی از محجورین
افراد محجور شامل صغار، مجانین و سفیهها هستند. این افراد به دلیل حجر توان اداره کامل اموال و امور شخصی خود را ندارند. قانونگذار با ایجاد نهاد قیومیت و تعیین وظایف مالی قیم و مسئولیت غیرمالی قیم تلاش میکند از سوءاستفاده، تضییع حقوق و تصمیمات نادرست جلوگیری کند.
✅ قیم کیست و چه جایگاهی دارد؟
قیم فردی است که با حکم دادگاه، اداره امور مالی و غیرمالی محجور را برعهده دارد (ماده ۱۲۵۶ قانون مدنی).
دادگاه برای تعیین قیم، ابتدا اقربای محجور مانند والدین یا اقوام درجه اول را در نظر میگیرد و در صورت نبود یا ناتوانی آنها، فردی با صلاحیت قانونی و اخلاقی منصوب میشود.
✅ تفاوت ولایت قهری و قیمومیت
در قانون مدنی ایران، زمانی که پدر یا جد پدری در قید حیات و از سلامت عقل برخوردار باشند، ولایت قهری بر فرزند صغیر یا محجور دارند؛ یعنی قانون، اداره امور مالی و غیرمالی فرزند را بهصورت خودکار بر عهده آنها قرار داده و نیازی به صدور حکم دادگاه نیست.
اما در صورتی که هیچیک از این افراد زنده نباشند یا به دلیل فقدان صلاحیت قانونی نتوانند وظایف خود را انجام دهند، دادگاه برای حمایت از حقوق و منافع محجور، شخصی را بهعنوان قَیّم منصوب میکند. این انتصاب با صدور حکم رسمی از سوی دادگاه انجام میشود و از آن پس، قیم موظف است مطابق قانون، امور مالی و در مواردی غیرمالی محجور را اداره نماید.
به بیان سادهتر، ولایت قهری یک حق طبیعی و قانونی برای پدر و جد پدری است، در حالی که نهاد قیمومت تنها با حکم دادگاه و با هدف حمایت از افراد محجور شکل میگیرد.
✅ در چه مواردی قیومت نصب میشود؟
قیومت زمانی نصب میشود که محجور توان اداره امور مالی یا غیرمالی خود را نداشته باشد و ولی قهری (پدر یا جد پدری) نیز حضور نداشته باشد یا توانایی اداره امور او را نداشته باشد.
به عبارت دیگر، اگر فرد صغیر، مجنون یا غیررشید باشد و هیچ کس برای حمایت قانونی او وجود نداشته باشد، دادگاه با بررسی شرایط، قیم منصوب میکند.
✅ چه کسانی نیاز به قیم دارند؟
1. صغار: کودکانی که به سن قانونی برای تصمیمگیری و اداره امور مالی نرسیدهاند.
2. مجانین: افرادی که حتی بالغ هستند، اما توانایی عقلانی اداره امور خود را ندارند.
3. سفیّهها: کسانی که عقل معاش ندارند و نمیتوانند به درستی امور مالی خود را مدیریت کنند، ولی در امور غیرمالی توان تصمیمگیری دارند.
✅ شرایط قانونی و اخلاقی قیم
قیم باید از صلاحیت قانونی و صلاحیت اخلاقی برخوردار باشد:
صلاحیت قانونی: شامل عدم سوء پیشینه، سلامت روانی، توانایی مدیریت و اهلیت قانونی برای اداره امور محجور است.
صلاحیت اخلاقی: قیم باید همواره مصالح محجور را در نظر بگیرد و منافع شخصی خود را بر حقوق محجور مقدم نداند.
قیم موظف است از دستورات دادگاه پیروی کند و در معاملات حساس مانند فروش اموال غیرمنقول، اجازه دادگاه را کسب کند.
قیم موظف است از دستورات دادگاه پیروی کند و در معاملات حساس مانند فروش اموال غیرمنقول، اجازه دادگاه را کسب کند (ماده ۱۲۶۰ قانون مدنی).
✅ آیا زن میتواند قیم شود؟
بله، طبق قانون، زن نیز میتواند به عنوان قیم منصوب شود، مشروط بر اینکه صلاحیت قانونی و اخلاقی لازم را داشته باشد و مصالح محجور را حفظ کند.
✅ انواع قیومیت و شرایط هر کدام
انواع قیومیت شامل موارد زیر می باشد:
قیومیت فرزند
اگر ولی قهری نتواند امور مالی فرزند را اداره کند یا فوت کرده باشد، دادگاه برای مدیریت اموال و در برخی موارد امور غیرمالی فرزند، قیم منصوب میکند.
قیومت فرزند معلول
فرزندانی که دارای معلولیت جسمی یا ذهنی هستند، نیازمند قیم هستند تا علاوه بر مدیریت مالی، مراقبتهای پزشکی و نیازهای ویژه آنها نیز به درستی مدیریت شود.
قیومیت مادر
مادر میتواند پس از فوت همسر یا ناتوانی ولی قهری، به عنوان قیم فرزند منصوب شود و اداره امور مالی و غیرمالی فرزند را بر عهده گیرد.
قیومت مادر پس از ازدواج مجدد
در صورت ازدواج مجدد مادر، دادگاه بررسی میکند که منافع محجور در معرض تضاد قرار نگیرد و در صورت تایید، مادر میتواند همچنان قیم قانونی باقی بماند.
قیومیت برادر
در نبود ولی قهری یا والدین، برادر نزدیک محجور میتواند به عنوان قیم منصوب شود، مشروط بر رعایت شرایط قانونی و اخلاقی.
قیومت خواهر توسط برادر و برعکس
در برخی موارد خاص، اگر ولی قهری یا والدین حضور نداشته باشند، خواهر یا برادر میتوانند قیم یکدیگر شوند. این تصمیم با بررسی دادگاه و رعایت مصالح محجور صورت میگیرد.
قیومیت فرزند پس از فوت مادر
اگر مادر قیم فرزند فوت کند، دادگاه قیم جدید تعیین میکند تا امور مالی و غیرمالی فرزند ادامه یابد.
قیومیت اداری
در صورتی که محجور ولی خاص یا خانوادهای نداشته باشد، قیم اداری از میان مسئولان نهادهای قانونی و اداری تعیین میشود تا امور محجور را مدیریت کند.
قیومیت فرد محجور
هر فردی که طبق قانون محجور شناخته شود، شامل صغار، مجانین و سفیهها، میتواند تحت حمایت قیم قرار گیرد. قیم مسئولیت اداره اموال، امور مالی و تصمیمات مهم زندگی محجور را برعهده دارد.
قیومیت موقت
در برخی موارد، قیم میتواند به صورت موقت منصوب شود، مثلاً تا زمان پیدا شدن ولی قهری یا حل مشکل خاص محجور.
قیومیت تا چند سالگی است؟
برای صغار، معمولاً تا رسیدن به سن بلوغ قانونی یا توانایی اداره امور مالی و غیرمالی، قیم مسئولیت دارد.
قیومت بهزیستی
در صورت نبود اقوام یا ولی خاص، سازمان بهزیستی میتواند به عنوان قیم موقت یا دائم محجور عمل کند.
قیومت جد پدری و پدر بزرگ
اگر والدین و ولی قهری حضور نداشته باشند، جد پدری یا پدر بزرگ میتوانند به عنوان قیم منصوب شوند، مشروط بر رعایت قوانین و مصالح محجور.
قیومت غیابی
در مواردی که محجور یا ولی قهری در دسترس نیست، دادگاه میتواند قیومت غیابی صادر کند و قیم منصوب شود.
شرایط قیومت
در نهایت، تمام انواع قیومت مشروط به رعایت شرایط قانونی و اخلاقی قیم، تایید دادگاه و حفظ مصالح محجور هستند.
✅ حکم قیومیت چیست؟
حکم قیومیت مدرکی رسمی است که توسط دادگاه صادر میشود و در آن مشخص میشود:
قیم کیست و چه اختیاراتی دارد.چه اموری میتواند انجام دهد و چه اموری نیازمند اجازه دادگاه است.
با داشتن حکم قیومیت:
قیم میتواند امور مالی محجور و در موارد خاص امور غیرمالی مانند مراقبت پزشکی، اشتغال و ازدواج را مدیریت کند.
حکم قیومیت ضمانت قانونی ایجاد میکند تا قیم موظف باشد مصالح محجور را رعایت کند.
بدون حکم، هیچ اقدام قانونی قیم معتبر نیست.
فرض کنید علی ۱۰ ساله باشد و پدرش فوت کرده باشد. علی توان اداره امور مالی خود را ندارد، بنابراین دادگاه با بررسی شرایط، حکم قیومت صادر میکند و مادر یا فرد صالح دیگری به عنوان قیم منصوب میشود. قیم با این حکم، میتواند اموال علی را مدیریت کند، برای او تصمیمات مهم مالی و در صورت لزوم غیرمالی اتخاذ کند و موظف است همیشه منافع علی را رعایت کند.
✅ چگونه حکم قیم صادر میشود؟
فرآیند صدور حکم قیم معمولاً با درخواست یکی از خویشاوندان نزدیک محجور یا دادستان آغاز میشود. این روند برای بررسی صلاحیت فرد متقاضی و اطمینان از حفظ منافع محجور، در چند مرحله انجام میگیرد:
1. ثبت دادخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی یا سامانه ثنا توسط متقاضی (مانند مادر، عمو یا خواهر محجور).
2. ارجاع پرونده به دادگاه خانواده برای بررسی شرایط اخلاقی، مالی و اجتماعی فرد پیشنهادی.
3. استعلام از مراجع انتظامی و محلی جهت اطمینان از نداشتن سوءپیشینه و احراز صلاحیت اخلاقی.
4. بررسی مدارک و وضعیت محجور از جمله گواهی فوت ولی قهری یا حکم حجر.
5. صدور حکم رسمی توسط دادگاه و معرفی قیم به اداره سرپرستی محجورین برای آغاز مسئولیت قانونی.
پس از صدور حکم، قیم موظف است تمام تصمیمات خود را در چارچوب قانون و با رعایت مصلحت محجور انجام دهد. هرگونه اقدام خارج از حدود اختیارات یا بدون اجازه دادگاه، میتواند موجب عزل او از سمت قیمومت گردد.
✅ وظایف و مسئولیتهای قیم
وظایف قیم یکی از مهمترین بخشهای نهاد قیومت است، زیرا قیم مسئول اداره امور مالی و غیرمالی محجور است. رعایت دقیق این وظایف باعث میشود از تضییع حقوق محجور جلوگیری شود و نهاد قیومت به درستی عمل کند.
در ادامه، وظایف قیم به دو بخش مالی و غیرمالی تقسیم شده و با مثالهای عملی توضیح داده شده است.
الف) وظایف مالی قیم
وظایف مالی قیم مربوط به مدیریت، حفاظت و استفاده صحیح از اموال محجور است. برخی از مهمترین مسئولیتهای مالی قیم عبارتند از:
1. مدیریت و حفاظت از اموال محجور
قیم موظف است اموال محجور را با دقت حفظ کند و از هرگونه سوء استفاده، فروش غیرمجاز یا تضییع جلوگیری نماید.
برای مثال اگر قیم قصد فروش زمین یا خانه محجور را داشته باشد، بدون اجازه دادگاه این معامله معتبر نیست و میتواند باعث تضییع حقوق محجور شود.
2. انجام معاملات مجاز و دریافت اجازه دادگاه برای معاملات حساس
تمام معاملات مالی که قیم انجام میدهد باید مطابق با قانون مدنی ایران باشد و مصالح محجور را رعایت کند. برای معاملات مهم یا حساس مانند فروش اموال غیرمنقول یا اجاره بلندمدت، قیم باید از دادگاه اجازه بگیرد.
به طور مثال قیم قصد دارد خانه محجور را به فروش برساند، باید ابتدا از دادگاه اجازه بگیرد تا معامله قانونی و معتبر باشد.
3. ارائه حساب سالانه به دادستان و رعایت شفافیت مالی
قیم موظف است سالانه گزارش مالی شامل درآمدها، هزینهها و معاملات انجامشده را تهیه و به دادستان ارائه کند. این اقدام شفافیت مالی قیم را تضمین کرده و امکان نظارت قانونی را فراهم میکند.
قیم هر سال لیست دریافتیها و هزینههای مربوط به محجور را به دادستان ارائه میدهد و در صورت هرگونه تخلف، امکان پیگیری قانونی وجود دارد.
ب) وظایف غیرمالی قیم
وظایف غیرمالی قیم مربوط به مراقبت، تربیت و تصمیمگیریهای مهم زندگی محجور است. قیم موظف است در تمام امور غیرمالی مصالح محجور را رعایت کند.
1. نظارت بر تربیت و آموزش محجور
قیم باید به رشد تحصیلی، تربیتی و فرهنگی محجور توجه کند و تصمیماتی اتخاذ کند که منافع وی را تضمین کند.
به طور مثال اگر محجور کودک باشد، قیم موظف است ثبت نام او در مدرسه را پیگیری کند و از آموزش مناسب وی اطمینان حاصل نماید.
2. پیگیری امور مراقبت پزشکی و بهداشت
قیم مسئول سلامت جسمی و روانی محجور است و باید دسترسی او به مراقبتهای پزشکی و بهداشتی را تضمین کند.
اگر محجور نیاز به واکسیناسیون یا درمان پزشکی داشته باشد، قیم موظف است مراحل درمان را پیگیری و اطمینان حاصل کند که مراقبت کامل انجام شود.
3. تصمیمگیری درباره ازدواج و اشتغال محجور
در مواردی که محجور بالغ یا دارای توان تصمیمگیری محدود باشد، قیم میتواند درباره ازدواج، اشتغال و فعالیتهای شغلی وی تصمیم بگیرد. تصمیمات قیم باید همیشه با رعایت مصالح محجور و قوانین مدنی ایران باشد.
اگر محجور بخواهد شغل جدیدی انتخاب کند، قیم با مشورت و رعایت قوانین، تصمیمگیری میکند تا منافع مالی و اجتماعی محجور حفظ شود.
ج) مسئولیت قیم در برابر خسارت یا سوء مدیریت
قیم موظف است همواره مصالح محجور را رعایت کند و هیچگاه منافع شخصی خود را بر حقوق محجور مقدم نکند. در صورت کوتاهی، سوءاستفاده یا تصرف ناصحیح در اموال یا تصمیمات غیرمالی:
دادگاه میتواند قیم را عزل کند.
قیم موظف به جبران خسارت وارده به محجور خواهد بود.
اگر قیم بدون اجازه دادگاه خانه محجور را بفروشد، دادگاه او را عزل کرده و دستور بازگرداندن اموال یا جبران خسارت را صادر میکند.
✅ عزل و منعزل شدن قیم
دلایل عزل قیم
دادگاه میتواند قیم را عزل کند، یعنی از مسئولیت قیمومت برکنار کند، اگر:
سوء مدیریت اموال محجور: قیم اموال و داراییهای محجور را به درستی اداره نکند، بدون رعایت مصالح محجور معامله کند یا باعث تضییع حقوق او شود.
تصمیمگیری برخلاف مصالح محجور: اگر قیم تصمیماتی بگیرد که به نفع خود یا دیگران باشد و منافع محجور را نادیده بگیرد.
فقدان صلاحیت قانونی یا اخلاقی: اگر قیم فاقد شرایط قانونی مانند سلامت روانی، اهلیت قانونی یا سابقه سوء باشد، یا اخلاق حرفهای لازم را نداشته باشد.
✅ تفاوت عزل و انعزال
عزل: اقدامی است که دادگاه به دلیل کوتاهی، تخلف یا سوء استفاده قیم، او را از سمت قیمومت برکنار میکند.
انعزال: زمانی رخ میدهد که قیم به دلایلی مانند ناتوانی جسمی، بیماری یا امتناع از انجام وظایف، نتواند مسئولیت خود را ادامه دهد.
مسئولیت قیم پس از عزل
بعد از عزل، قیم موظف است:
تسویه حساب مالی: همه حسابهای مالی محجور را مرتب و دقیق ارائه کند.
بازگرداندن اموال محجور: داراییها و اموال محجور را به قیم جدید یا دادگاه تحویل دهد.
پیگیری اقدامات قانونی لازم: برای اطمینان از اینکه حقوق محجور حفظ شود و هیچ مشکلی در مدیریت اموال باقی نماند.
عزل قیم نه تنها ابزاری برای حفاظت از حقوق محجور است، بلکه باعث میشود که قیم نیز نسبت به مسئولیتهای خود حساس باشد و همیشه مصالح محجور را در نظر بگیرد. این بخش، یکی از مهمترین ابزارهای قانونی برای جلوگیری از سوء استفاده و تضییع حقوق افراد محجور است.
✅ چگونه قیم از اموال محجور محافظت میکند؟
قیم باید اموال محجور را با دقت مدیریت کند، دستورات دادگاه را رعایت کند و به صورت منظم گزارش فعالیتها و وضعیت مالی محجور را ارائه دهد تا همه چیز شفاف باشد.
✅ اگر قیم سوءاستفاده کند، چه اتفاقی میافتد؟
دادگاه میتواند قیم را برکنار کند و از او بخواهد خسارتهای وارده به محجور را جبران کند.
✅ چطور میتوان از انتخاب قیم نادرست جلوگیری کرد؟
برای جلوگیری از انتخاب قیم نادرست، باید صلاحیت قانونی و اخلاقی قیم بررسی شود، عملکرد او تحت نظارت دادستان و دادگاه باشد و همه مراحل تعیین قیم به صورت شفاف ثبت و به محجور یا ولی خاص اطلاع داده شود.
سخن آخر
این نهاد حقوقی ابزاری مهم برای حمایت از محجوران است. قیم با حکم دادگاه موظف به حفاظت از اموال و تصمیمگیریهای غیرمالی محجور است و رعایت قوانین، مصالح محجور و نظارت دادگاه، کلید موفقیت این نهاد محسوب میشود.
برای دریافت مشاوره حقوقی حرفهای و راهنمایی در تعیین قیم، میتوانید با گروه وکلای پیام مشاور تماس بگیرید تا از هرگونه خطا یا سوءاستفاده جلوگیری شود.
سوالات متداول
۱.قیومیت چیست؟
فردی که با حکم دادگاه مسئول اداره امور مالی و غیرمالی محجور است.
2. حکم قیومیت چیست؟
مدرکی رسمی که قیم و حدود اختیارات وی را مشخص میکند.
3. نحوه صدور حکم قیومیت چگونه است؟
ثبت دادخواست، ارائه مدارک به دادگاه، بررسی صلاحیت و صدور حکم قیمومیت.
