در معاملات مالی امروز، چک و سفته، برات از پرکاربردترین اسناد تجاری محسوب میشوند که نقش مهمی در ایجاد اعتماد میان طرفین دارند. بسیاری از افراد تفاوت این دو را نمیدانند و همین موضوع، هنگام بروز اختلاف یا مطالبه وجه، دردسرهای قانونی ایجاد میکند. در این مقاله بهصورت جامع و ساده توضیح میدهیم تفاوت چک و سفته از نظر حقوقی، کیفری و اجرایی چیست، در چه مواردی بهتر است از هرکدام استفاده شود و مراحل وصول آنها چگونه است.
همچنین با مجازات صدور چک بلامحل، قانون چک برگشتی، نحوه واخواست سفته و چک و سفته الکترونیکی آشنا خواهید شد. مطالعه این مقاله به شما کمک میکند در معاملات آینده تصمیم دقیقتری بگیرید و از بروز مشکلات مالی یا حقوقی پیشگیری کنید.
✅ تفاوت چک، سفته و برات
چک، سفته و برات سه سند تجاری هستند که برای پرداخت وجه یا تضمین تعهدات استفاده میشوند، اما از نظر ماهیت، نحوه صدور و ضمانت اجرا تفاوتهای مشخصی دارند:
چک:
چک صیادی سندی است که دارنده آن میتواند مستقیماً از بانک وجه دریافت کند و صدور چک بدون موجودی جرم کیفری دارد.
سفته:
تعهدی کتبی برای پرداخت مبلغ معین در سررسید مشخص و جنبه حقوقی دارد. عدم پرداخت سفته جرم کیفری ندارد، اما میتوان آن را از طریق دادگاه مطالبه کرد.
برات:
سندی مشابه سفته است که عمدتاً در معاملات تجاری بین شرکتها استفاده میشود.
سه رکن دارد: برات کش (صادرکننده)، برات گیر (پرداختکننده) و دارنده برات (گیرنده).
برای پرداخت بدهیهای آینده صادر میشود و لازمالاجرا نیست.
قبول توسط برات گیر الزامی است و نام گیرنده و مکان پرداخت باید مشخص شود.
| سند | لازمالاجرا | جنبه کیفری | تعداد افراد دخیل | کاربرد اصلی |
|---|---|---|---|---|
| چک | بله | دارد | ۲ | پرداخت فوری |
| سفته | خیر | ندارد | ۲ | ضمانت و پرداخت آینده |
| برات | خیر | ندارد | ۳ | بدهی آینده بین شرکتها |
✅ تفاوت چک، سفته و برات از نظر کیفری
یکی از مهمترین تفاوتهای این سه سند تجاری، جنبه کیفری آنها است:
چک بلامحل:
صدور چک بدون موجودی یا عدم پرداخت وجه آن، جرم کیفری محسوب میشود. دارنده چک میتواند علیه صادرکننده شکایت کیفری مطرح کند و دادگاه حتی در برخی موارد حکم حبس صادر میکند. علاوه بر پیگیری کیفری، وجه چک را میتوان از طریق اجرای ثبت یا دادگاه حقوقی نیز مطالبه کرد.
همچنین، لازم است صادرکنندگان و دارندگان چک با تفاوت چک صیادی جدید و قدیم آشنا باشند، زیرا قوانین جدید چک صیادی شرایط و مقررات متفاوتی برای صدور، انتقال و پیگیری چکها ایجاد کرده و فرآیند وصول آنها را نسبت به چکهای قدیمی تغییر داده است.
سفته:
صدور سفته جرم کیفری ندارد و عدم پرداخت آن صرفاً مسئولیت مدنی ایجاد میکند. دارنده سفته باید ابتدا واخواست رسمی انجام دهد تا بتواند پیگیری حقوقی و مطالبه وجه را از طریق دادگاه انجام دهد.
برات:
برات نیز معمولاً جنبه کیفری ندارد و عدم پرداخت آن باعث ایجاد مسئولیت مدنی یا حقوقی برای براتگیر و صادرکننده میشود. پیگیری برات صرفاً از طریق روشهای حقوقی و مطابق مقررات قانون تجارت امکانپذیر است و نیازمند ثبت و قبول برات توسط پرداختکننده است.
چک بلامحل: امکان پیگیری هم کیفری و هم حقوقی وجود دارد، بدون نیاز به واخواست.
سفته: بدون واخواست، امکان طرح دعوا وجود ندارد و ابتدا باید واخواست انجام شود.
برات: پیگیری صرفاً حقوقی است و نیازمند رعایت مراحل قانونی ثبت و پذیرش برات میباشد.
| سند | جنبه کیفری | پیگیری حقوقی | مثال |
|---|---|---|---|
| چک بلامحل | دارد | دارد، بدون نیاز به واخواست | صدور چک بدون موجودی → شکایت کیفری و مطالبه وجه |
| سفته | ندارد | دارد، نیازمند واخواست رسمی | عدم پرداخت → واخواست و سپس پیگیری از طریق دادگاه |
| برات | ندارد | دارد، از طریق ثبت و پذیرش برات | عدم پرداخت → مطالبه حقوقی بر اساس قانون تجارت |
✅ تفاوت چک، سفته و برات از نظر طرح دعوا
یکی از مهمترین تفاوتها در نحوه پیگیری قضایی این سه سند، نحوه طرح دعوا و امکان توقیف اموال است:
چک:
برای چک بلامحل، بدون نیاز به واخواست، میتوان با گواهی عدم پرداخت از بانک، دعوای حقوقی یا کیفری طرح کرد و حتی اقدام به توقیف اموال صادرکننده نمود.
سفته:
برای سفته ابتدا باید واخواست رسمی انجام شود تا بتوان دعوای حقوقی مطرح کرد. هزینه واخواست معمولاً حدود ۲٪ مبلغ سفته است و بدون آن امکان توقیف اموال وجود ندارد.
برات:
پیگیری برات نیز صرفاً حقوقی است و نیازمند ارائه اسناد مربوط به برات و رعایت مراحل قانونی ثبت و پذیرش برات توسط پرداختکننده میباشد. قبل از اقدام، باید اطمینان حاصل شود که برات قبول شده و شرایط قانونی آن رعایت شده است.
چک سریعترین و مطمئنترین راه برای مطالبه وجه است، سفته برای پیگیری نیازمند رعایت واخواست و برات بیشتر در معاملات تجاری بین شرکتها و با رعایت مراحل حقوقی پیگیری میشود.
✅ تفاوت چک و سفته و برات از نظر اخذ از بانک
چک:
دریافت دسته چک محدودیت قانونی دارد و نیازمند داشتن حساب بانکی فعال و رعایت شرایط مشخص بانک است. بدون این موارد امکان صدور چک وجود ندارد.
سفته:
برای تهیه سفته محدودیت قانونی خاصی وجود ندارد و میتوان آن را از بانکها، فروشگاهها یا مراکز مجاز خریداری کرد. هزینه چاپ و مالیات در سفتههای با مبلغ بالا بیشتر است.
برات:
برات معمولاً در معاملات تجاری بین شرکتها استفاده میشود و صدور آن نیازمند ثبت قانونی و رعایت مراحل مشخص توسط طرفین معامله است. دریافت برات از بانک صرفاً به صورت صدور برات الکترونیکی یا برات تضمینی انجام میشود و شرایط خاص خود را دارد.
چک برای پرداخت فوری و مستقیم، سفته برای ضمانت و پرداخت آینده، و برات بیشتر در معاملات تجاری بین شرکتها کاربرد دارد و نحوه دریافت هرکدام با قوانین و مراحل خاص همراه است.
✅ تفاوت چک و سفته از نظر امضا و هویت صادرکننده
چک: امضا باید مطابق نمونه ثبت شده در بانک باشد. انکار امضا به سختی امکانپذیر است و نیاز به مدارک قانونی دارد.
سفته: امضا قابل انکار است و صادرکننده میتواند بدون ارائه دلیل، ادعا کند که امضا متعلق به او نیست.
✅ تفاوت چک و سفته و برات از نظر صدور در وجه خود
چک: امکان صدور در وجه خود صادرکننده وجود دارد و بانک موظف است وجه آن را پرداخت کند.
سفته: صدور در وجه خود صحیح نیست و معمولاً برای پرداخت به شخص ثالث یا تضمین تعهدات صادر میشود.
برات: صدور در وجه خود معمول نیست؛ برات معمولاً به دستور صادرکننده برای پرداخت به شخص یا شرکت دیگری صادر میشود و دریافت وجه توسط دارنده یا حوالهکرد صورت میگیرد.
✅ تفاوت چک و سفته از نظر مبلغ
چک: محدودیت مبلغ ندارد و صادرکننده میتواند هر مبلغی روی آن درج کند.
سفته: مبلغ باید مطابق سقف چاپ شده روی سفته باشد.
✅ تفاوت چک و سفته از نظر رابطه با قرارداد
چک: بیشتر برای پرداخت واقعی معامله استفاده میشود و جدایی از قرارداد کمتر است.
سفته: معمولاً برای ضمانت اجرای قرارداد صادر میشود و امکان طرح دعوا بر پایه قرارداد وجود دارد.
✅ شباهتهای چک و سفته و برات
قابل انتقال بودن: هر سه سند به نحوی قابل انتقال به دیگران هستند و میتوان آنها را به دیگری واگذار کرد.
قابلیت پیگیری قانونی: چک، سفته و برات میتوانند در دادگاه یا از طریق اجرای ثبت به عنوان مدرک برای مطالبه وجه استفاده شوند، البته چک به دلیل جنبه کیفری و لازمالاجرا بودن، قدرت پیگیری سریعتری دارد.
خسارت تأخیر تأدیه: در صورت عدم پرداخت هر یک از این اسناد، دارنده میتواند خسارت تأخیر تأدیه را طبق قانون دریافت کند، هرچند نحوه محاسبه برای هر سند متفاوت است.
هدف استفاده: همه این اسناد عمدتاً برای پرداخت وجه، تضمین تعهدات یا اجرای قرارداد کاربرد دارند و به عنوان ابزار مالی در معاملات تجاری مورد استفاده قرار میگیرند.
✅ تفاوت چک و سفته با زبان ساده
چک: برای پرداخت نقدی و مستقیم استفاده میشود، توسط بانک صادر میشود.
سفته: تعهد پرداخت در آینده است، میتوان از هر جایی خریداری کرد، بیشتر برای ضمانت بهکار میرود.
✅ آیا صدور چک یا سفته بدون موجودی جرم است؟
چک: اگر بدون موجودی صادر شود، جرم کیفری دارد و قابل پیگیری قانونی است.
سفته: عدم پرداخت آن جرم محسوب نمیشود؛ اما صادرکننده مسئولیت مدنی دارد و دارنده میتواند وجه را از طریق دادگاه یا واخواست مطالبه کند.
✅ آیا سفته باعث زندان میشود؟
سفته بهخودیخود جرم کیفری ندارد و صدور آن باعث زندان نمیشود. اما اگر دارنده سفته برای دریافت مبلغ آن به دادگاه مراجعه کند و حکم پرداخت از طرف دادگاه صادر شود، و بدهکار از اجرای حکم امتناع کند، ممکن است دادگاه دستور جلب بدهکار را صادر کند تا پرداخت انجام شود.
سفته خودش باعث زندان نمیشود.
تنها زمانی ممکن است شخص به زندان برود که دادگاه حکم بدهد و از اجرای آن سرپیچی شود.
✅ مجازات و مسئولیت صادرکننده یا ضامن سفته
اگر صادرکننده یا ضامن سفته با سوءنیت عمل کند یا مبلغ واقعی را پرداخت نکند، ممکن است جریمه مالی یا توقیف اموال برای او اعمال شود.
به طور معمول، عدم پرداخت سفته سوء پیشینه کیفری ایجاد نمیکند و فقط مسئولیت حقوقی دارد.
✅ حکم جلب سفته چقدر طول میکشد؟
زمان صدور حکم جلب برای سفته معمولاً بین ۱ تا ۳ ماه طول میکشد. این مدت به سرعت پیگیری واخواست توسط دارنده سفته و همکاری دادگاه و طرف مقابل بستگی دارد.
✅ محاسبه تاخیر تأدیه چک و سفته و برات
خسارت تأخیر تأدیه برای هر یک از این اسناد طبق قانون محاسبه میشود، اما نحوه شروع محاسبه برای هر سند متفاوت است:
| سند | شروع محاسبه خسارت | توضیح |
|---|---|---|
| چک | تاریخ گواهی عدم پرداخت | از روزی که بانک گواهی برگشت چک صادر میکند، خسارت محاسبه میشود و امکان پیگیری کیفری نیز وجود دارد. |
| سفته | زمان واخواست یا مطالبه رسمی | از روزی که دارنده سفته واخواست یا مطالبه رسمی را انجام میدهد، خسارت محاسبه میشود و ابتدا باید مراحل واخواست طی شود. |
| برات | زمان مطالبه یا قبول نشده | خسارت از روزی که دارنده برات اقدام به مطالبه وجه میکند یا در صورت نکول (عدم قبول) برات، محاسبه میشود. برات لازمالاجرا نیست و پیگیری فقط به صورت حقوقی ممکن است. |
✅ چگونه سفته بگیریم؟
برای دریافت سفته معتبر و مطمئن، باید مراحل قانونی و نکات مهم درج اطلاعات روی سفته را رعایت کنید. این کار به شما کمک میکند که در صورت نیاز بتوانید به راحتی وجه آن را مطالبه کنید و از بروز مشکلات حقوقی جلوگیری شود.
| مرحله | توضیح |
|---|---|
| ۱. محل دریافت | مراجعه به بانکها، اداره پست یا فروشگاهها برای تهیه سفته |
| ۲. درج مشخصات | وارد کردن مبلغ، تاریخ سررسید، نام گیرنده و امضا |
| ۳. بررسی اعتبار | مطابقت اطلاعات سفته با هویت صادرکننده و اطمینان از صحت سند |
✅ اصول تضمین با چک و سفته در قراردادها
برای تضمین اجرای قرارداد، بهتر است از سفته برای ضمانت حسن انجام کار و از چک برای پرداخت وجه واقعی استفاده شود. این کار کمک میکند تا هر سند هدف مشخصی داشته باشد و در صورت بروز مشکل، قابلیت پیگیری واضح باشد.
همیشه نام گیرنده، تاریخ و مبلغ روی چک یا سفته با دقت درج شود و مشخص گردد که اسناد صرفاً جهت ضمانت صادر شدهاند.
✅ واخواست سفته چیست و چگونه انجام میشود؟
واخواست سفته، به معنای اعلام رسمی عدم پرداخت سفته توسط دارنده آن است. این کار به دارنده امکان میدهد که علیه ضامن یا ظهرنویس اقدام قانونی کند. مراحل انجام واخواست به صورت ساده و شمارهگذاری شده به شرح زیر است:
1. اعلام عدم پرداخت: دارنده سفته ظرف ۱۰ روز از تاریخ سررسید، باید عدم پرداخت را اعلام کند.
2. ثبت رسمی در اداره ثبت: این اعلام به صورت رسمی در اداره ثبت ثبت میشود تا سند حقوقی لازم برای پیگیری ایجاد گردد.
3. امکان اقدام علیه ضامن یا ظهرنویس: پس از ثبت واخواست، دارنده سفته میتواند علیه ضامن یا ظهرنویس اقدام قانونی کند و مطالبه وجه نماید.
بدون واخواست رسمی، امکان طرح دعوا علیه ضامن یا ظهرنویس وجود ندارد. بنابراین رعایت مهلت ۱۰ روزه و ثبت صحیح آن اهمیت ویژهای دارد.
✅ چک و سفته و برات الکترونیکی چیست؟
چک، سفته و برات الکترونیکی، نسخه دیجیتال همان اسناد سنتی هستند که توسط بانک مرکزی قانونی شدهاند. این نسخهها دارای مزایای زیر میباشند:
1. امضای دیجیتال معتبر: هر چک، سفته یا برات الکترونیکی با امضای دیجیتال صادر میشود که جعل یا تغییر آن تقریباً غیرممکن است.
2. سهولت صدور: دیگر نیازی به چاپ یا مراجعه حضوری به بانک برای دریافت دسته چک، سفته یا برات نیست و میتوان همه مراحل را آنلاین انجام داد.
3. سرعت در وصول: دریافت وجه یا پیگیری عدم پرداخت به صورت آنلاین انجام میشود و روند دریافت سریعتر و سادهتر است.
4. امنیت بیشتر: خطر گم شدن، سرقت یا مفقودی اسناد کاهش یافته و اطلاعات صادرکننده و گیرنده ثبت و قابل پیگیری است.
برای استفاده از چک، سفته یا برات الکترونیکی، داشتن حساب بانکی فعال و ثبتنام در سامانه بانک مرکزی الزامی است و تمامی مراحل قانونی و پیگیریها به صورت دیجیتال انجام میشود.
سخن آخر
چک و سفته و برات هر سه ابزار مالی مهمی هستند، اما از نظر قانون چک برگشتی، ضمانت اجرا و نحوه پیگیری قضایی تفاوت زیادی دارند. آشنایی با این تفاوتها باعث میشود در معاملات تصمیم درستی بگیرید و از دردسرهای حقوقی دور بمانید.
برای دریافت راهنمایی دقیقتر در زمینه چک و سفته، با گروه وکلای پیام مشاور تماس بگیرید.
سوالات متداول
1. آیا صدور سفته بدون موجودی جرم است؟
خیر، جرم محسوب نمیشود، اما صادرکننده موظف است مبلغ را بپردازد و در صورت امتناع، دارنده میتواند از طریق دادگاه مطالبه کند.
2. حکم جلب سفته چقدر طول میکشد؟
معمولاً بین ۱ تا ۳ ماه زمان میبرد و به سرعت واخواست، رسیدگی دادگاه و همکاری بدهکار بستگی دارد.
3. تاخیر تأدیه چک و سفته چگونه محاسبه میشود؟
برای چک از تاریخ گواهی عدم پرداخت و برای سفته از زمان واخواست یا مطالبه رسمی بر اساس نرخ قانونی خسارت محاسبه میشود.
