مطالبه مهریه در عقد موقت (که عموماً با نام صیغه موقت شناخته میشود) یکی از پرتنشترین و در عین حال پیچیدهترین دعاوی حقوقی در مراجع قضایی است. برخلاف باور عمومی، حقوق مالی زن در این نوع از ازدواج، نیازمند دقت و ظرافتهای حقوقی فراوانی است و کوچکترین اشتباه میتواند مسیر پرونده را تغییر دهد.
آیا مهریه در صیغه موقت باید ثبت شود؟ در صورت عدم نزدیکی یا انقضای مدت، آیا کل مهریه پرداخت میشود یا نصف خواهد شد؟ اصلاً مرجع رسیدگی به این دعاوی، دادگاه خانواده است یا شورای حل اختلاف؟ سوالاتی مانند گرفتن مهریه در طلاق توافقی چطور؟
در این مقاله جامع، ما تمام ابهامات مربوط به مطالبه مهریه را کنار میزنیم. از الزامات قانونی تعیین مهریه (ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی) گرفته تا حکم ندادن مهریه در صیغه موقت، زمان دقیق پرداخت آن (حال یا مؤجل) و چگونگی اثبات زوجیت در عقود غیر رسمی، تمامی نکات کلیدی را قدم به قدم بررسی خواهیم کرد تا شما با آگاهی کامل برای احقاق حقوق مالی خود اقدام کنید.
✅ آیا تعیین مهریه در عقد موقت الزامی است؟
بر اساس فقه اسلامی و ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی ایران، تعیین مهریه در عقد موقت شرط صحت عقد است. در صورت عدم تعیین آن، عقد موقت باطل خواهد بود.
ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی مقرر میدارد: «در عقد موقت، اشتراط مبلغی به عنوان مهریه شرط صحت است.» این بدان معناست که اگر مهریهای تعیین نشود، عقد واقع نمیشود و هرگونه رابطه حقوقی ناشی از آن باطل تلقی میگردد.
البته در صورتی که در متن عقد، به صراحت اشاره به عدم تعیین مهریه شده باشد، عقد باطل است. اما اگر طرفین در حین عقد موقت، توافق شفاهی بر عدم تعیین مهریه داشته باشند. اما عقد به صورت رسمی ثبت شود، قواعد دیگری حاکم خواهد بود که در ادامه به آن پرداخته میشود.
تعیین مهریه در عقد موقت، صرف نظر از مدت زمان آن (حتی اگر مدت عقد بسیار کوتاه باشد)، رکن اساسی برای نفوذ و اعتبار عقد است.
در صورت عدم تعیین مهریه، عقد باطل است و زن مستحق هیچگونه مهریه نخواهد بود. هرچند در صورت وقوع نزدیکی، مستحق اجرتالمثل (دستمزد کارهای انجام شده در طول مدت زناشویی) خواهد بود.
جدول تفاوتهای مهریه در عقد موقت و عقد دائم
| قانون اصلی مهریه | در عقد موقت (صیغه) | در عقد دائم |
|---|---|---|
| آیا تعیین مهریه اجباری است؟ | بله، حتماً! اگر مهریه تعیین نشود، عقد باطل است. | خیر، اختیاری است. اگر تعیین نشود، عقد باطل نیست و بعداً با فرمولهای قانونی (مثل مهرالمثل) تعیین میشود. |
| مهریه کامل یا نصف؟ | اگر نزدیکی (دخول) انجام شده باشد، زن مستحق مهریه کامل است. | اگر نزدیکی انجام شده باشد، زن مستحق مهریه کامل است. |
| حکم نصف شدن مهریه | فقط در صورتی مهریه نصف میشود که عقد قبل از نزدیکی توسط قاضی فسخ شده باشد. | در صورتی که طلاق یا فسخ قبل از نزدیکی اتفاق بیفتد، مهریه نصف میشود. |
| شرط پرداخت | میتواند حال (فوری) یا مؤجل (پس از پایان مدت یا شرط خاص) باشد. | میتواند حال یا مؤجل باشد. |
حداقل مهریه عقد موقت
ماده ۱۰۷۸ قانون مدنی به تعریف مهر پرداخته و بیان میکند که مهر باید «مالیّت» داشته باشد. یعنی ارزش اقتصادی مشخصی داشته و قابل تقویم باشد. این اصل کلی برای مهریه در عقد دائم و موقت یکسان است.
در خصوص حداقل میزان مهریه، قانون مدنی حداقل خاصی را برای عقد موقت تعیین نکرده است. بلکه صرفاً ذکر کرده است که مهر باید دارای ارزش مالی باشد. در عقد دائم، عرفاً حداقل میزان مهر، قیمت یک شاخه گل سرخ تعیین شده است که در عقد موقت نیز این رویه جاری است. آنچه مهم است، تعلق «مالیت» به موضوع تعهد است. و این کار زمینهساز مراحل بعدی برای گرفتن مهریه بعد از طلاق خواهد بود.
مهریه عقد موقت شاخه گل
همانطور که ذکر شد، حداقل مهریهای که میتوان برای عقد موقت تعیین نمود، چیزی است که عرفاً دارای ارزش مالی باشد. هرچند این ارزش بسیار ناچیز باشد. “شاخه گل” به عنوان یک نماد برای تعیین کمترین میزان مهریه پذیرفته شده است.
این امر در رویه قضایی رایج است و نشان میدهد که ماهیت مالی بودن مهر کفایت میکند، نه لزوماً ارزش مادی بالا. با این حال، باید توجه داشت که اگر طرفین بر سر چیزی توافق کنند که فاقد ارزش مالی باشد (مثلاً یک قول شفاهی یا یک شیء بیارزش)، عقد به دلیل فقدان شرط صحت (تعیین مالیت)، باطل خواهد بود.
✅ مهریه عقد موقت کی باید پرداخت شود؟
یکی از مهمترین تفاوتهای مهریه در عقد دائم و عقد موقت، زمان تعلق و وجوب پرداخت آن است. بر اساس ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی: «زن مالک مهر میشود به مجرد وقوع عقد و اگر شرط شده باشد که مهر به اقساط یا بعد از فوت شوهر یا طلاق باشد، آن شرط صحیح است.»
این ماده به صراحت بیان میکند که مالکیت زن بر مهریه به محض وقوع عقد ایجاد میشود. اگر در عقد دائم یا عقد موقت برای زمان پرداخت مهریه شرط خاصی تعیین نشود، مهریه حال محسوب میشود و زن حق مطالبه آن را دارد. با این تفاوت که در عقد موقت، زن از همان لحظه وقوع عقد، مالک مهریه میشود و میتواند بلافاصله مطالبه مهریه را آغاز کند. زیرا در این نوع نکاح، مهریه معمولاً عندالمطالبه است، مگر اینکه در صیغهنامه بهطور صریح زمان یا شرط دیگری برای پرداخت آن تعیین شده باشد.
اگر در عقد موقت برای زمان پرداخت مهریه شرط خاصی تعیین نشود، مهریه حال محسوب میشود؛ یعنی زن از همان لحظهای که عقد منعقد میشود، هر زمان که بخواهد میتواند مهریه خود را مطالبه کند.
اما اگر در عقد شرط شده باشد که مهریه پس از پایان مدت عقد یا در صورت طلاق پرداخت شود، مهریه مؤجل است و زن پیش از رسیدن آن زمان، حق مطالبه آن را ندارد.
بنابراین، اصل بر این است که مهریه در عقد موقت حال است و در صورت عدم ذکر شرط خاص، زن بلافاصله پس از وقوع عقد موقت، مستحق دریافت تمام مهریه تعیینشده خواهد بود.
✅ مطالبه مهریه در عقد موقت
فرایند مطالبه مهریه در عقد موقت به شدت وابسته به نحوه تنظیم و ثبت شدن سند نکاح است. در ایران، دو حالت اصلی برای ثبت اسناد نکاح موقت وجود دارد: ثبت رسمی در دفاتر اسناد رسمی و تنظیم سند عادی در دفاتر ازدواج یا توسط روحانیون (غیر رسمی).
مطالبه مهریه عقد موقت ثبت شده
اگر عقد موقت به صورت رسمی و در دفاتر اسناد رسمی (که غالباً به عنوان اجرای ثبت عمل میکنند) ثبت شده باشد، رویه مطالبه بسیار ساده و مستقیم است. در این حالت، صیغهنامه رسمی حکم سند لازمالاجرا را دارد.
مراحل اجراییات ثبت:
1. درخواست صدور اجراییه: زوجه با ارائه صیغهنامه رسمی به اداره ثبت اسناد و املاک مراجعه کرده و درخواست صدور اجراییه مبنی بر مطالبه مهریه را مطرح میکند.
2. ابلاغ اجراییه: اداره ثبت، اجراییه را به زوج ابلاغ میکند تا ظرف ده روز مهریه را پرداخت کند.
3. مراجعه به دادگستری: در صورت عدم پرداخت، پرونده به واحد اجرای ثبت احکام ارجاع داده میشود و مراحل توقیف اموال و پرداخت مهریه طبق قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی آغاز میگردد.
مزیت ثبت رسمی این است که نیازی به اثبات وقوع عقد یا میزان مهریه در دادگاه نخواهد بود و مراحل اجرایی سریعتر پیش میرود.
مطالبه مهریه عقد موقت ثبت نشده
بزرگترین چالش در مطالبه مهریه در عقد موقت، زمانی است که عقد به صورت رسمی ثبت نشده باشد و صرفاً با تنظیم یک سند عادی یا شفاهی واقع شده باشد. در این حالت، زوجه ابتدا باید وقوع عقد و شرایط آن (از جمله میزان مهریه) را اثبات کند.
مراحل قانونی مطالبه در عقد موقت غیر رسمی
طرح دعوای اثبات زوجیت: زوجه باید با تقدیم دادخواست به دادگاه خانواده، وقوع عقد موقت با زوج و مدت و میزان مهریه مورد توافق را اثبات کند. این امر نیازمند ارائه ادله اثباتی قوی مانند شهادت شهود، اسناد، مکاتبات، و در صورت امکان، اقرار زوج است.
نکته مهم در خصوص مرجع صالح رسیدگی دعوای اثبات زوجیت به عنوان دعوایی غیرمالی، همواره در صلاحیت دادگاه خانواده است. پس از احراز رابطه زوجیت، دادخواست مطالبه مهریه حسب مورد مطرح میشود. در این مرحله، چنانچه میزان مهریه مورد مطالبه تا سقف ۲۰ میلیون تومان (یا معادل آن به پول روز) باشد، رسیدگی در صلاحیت شورای حل اختلاف خواهد بود.
در صورتی که میزان مهریه بیش از این مبلغ باشد، یا موضوع دعوا مربوط به اموال غیرمنقول (مانند زمین یا ملک) باشد. دادگاه خانواده صالح به رسیدگی خواهد بود. بدیهی است تشخیص نهایی مرجع صالح با توجه به خواسته مندرج در دادخواست و نوع مهریه تعیین میگردد.
صدور حکم اثبات: در صورت اثبات زوجیت موقت، دادگاه حکم بر وقوع عقد و تعیین میزان مهریه صادر میکند.
مطالبه مهریه: پس از قطعی شدن حکم اثبات زوجیت، زوجه میتواند با استناد به آن حکم، مطالبه مهریه را از طریق دادگاه یا در صورت ثبت حکم در دفترخانه، از طریق اجراییات ثبت پیگیری کند.
توجه داشته باشید که در این حالت، اثبات مدت عقد نیز اهمیت دارد، زیرا اگر مدت منقضی شده باشد، مطالبه مهریه آسانتر است، اما اگر مدت باقی مانده باشد، ممکن است زوج به استناد انقضاء مدت ادعای عدم استحقاق زن بر کل مهر را داشته باشد (که این مورد باید بر اساس شروط عقد بررسی شود).
نمونه دادخواست مطالبه مهریه عقد موقت
دادخواست مطالبه مهریه در عقد موقت باید دقیق و شامل تمام اطلاعات لازم باشد. در صورتی که عقد ثبت شده باشد، نیازی به طرح دعوای اثبات نیست. اما در حالت غیر رسمی، ساختار کلی دادخواست به شرح زیر است:
عنوان: دادخواست مطالبه مهریه ناشی از نکاح منقطع (عقد موقت)
خواهان: [نام و نام خانوادگی، مشخصات شناسنامهای، آدرس]
خوانده: [نام و نام خانوادگی زوج، مشخصات شناسنامهای، آدرس]
خواسته:
- الزام خوانده به پرداخت مبلغ [مبلغ مهریه] ریال بابت مهریه ناشی از عقد موقت مورخ [تاریخ عقد].
- مطالبه خسارات تأخیر تأدیه از زمان انقضای مدت عقد/زمان مطالبه.
- الزام خوانده به پرداخت کلیه خسارات دادرسی و حقالوکاله وکیل.
دلایل و منضمات:
- کپی سند رسمی نکاح موقت (در صورت ثبت رسمی).
- شهادت شهود (در صورت عدم ثبت رسمی).
- استشهادیه (در صورت لزوم).
- سایر مدارک و مکاتبات اثبات کننده رابطه زناشویی موقت.
شرح دادخواست (خلاصه):
موکل اینجانب و خوانده به موجب عقد نکاح منقطع، با مدت [مدت عقد] و مهریه [مبلغ مهر]، در تاریخ [تاریخ عقد] ازدواج کردهاند.
از آنجایی که موکل به محض وقوع عقد، مالک مهریه شده است و خوانده از اجرای تعهد خود مبنی بر پرداخت مهریه خودداری کرده است، لذا تقاضا دارم حکم بر محکومیت خوانده به پرداخت مهریه موکل و سایر خسارات قانونی صادر شود.
نکته در خصوص صلاحیت: دادخواست باید به دادگاه خانواده محل اقامت خوانده یا در صورت نبود محل اقامت مشخص، دادگاه خانواده محل وقوع عقد یا محل اقامت خواهان تقدیم شود.
✅ مهریه عقد موقت بدون دخول
بحث سقوط یا نصف شدن مهریه در عقد دائم، زمانی مطرح میشود که طلاق قبل از وقوع نزدیکی (دخول) رخ دهد. اما در عقد موقت، وضعیت حقوقی کمی متفاوت است و بیشتر تابع شرط ضمن عقد میباشد.
ماده ۱۰۹۶ قانون مدنی ناظر به حالتی است که نکاح منقطع قبل از نزدیکی، به واسطه فسخ عقد منحل گردد. در این حالت، زن مستحق نصف مهریه خواهد بود.
اما اگر عقد موقت بدون فسخ و صرفاً به دلیل انقضای مدت پایان یابد، یا در صورتی که مرد مدت باقیمانده عقد را بذل کند، حتی در صورت عدم وقوع نزدیکی، زن مستحق تمام مهریه خواهد بود.
بنابراین، نصف شدن مهریه در عقد موقت، امری استثنایی بوده و صرفاً در فرض فسخ نکاح پیش از دخول تحقق مییابد، نه در همه موارد پایان عقد موقت.
در صورت عدم وقوع نزدیکی، صرفاً در فرض فسخ عقد قبل از دخول، زن مستحق نیمی از مهریه خواهد بود. در صورت وقوع نزدیکی (حتی یک بار): زن مستحق تمام مهریه خواهد بود.
این قاعده مربوط به حالتی است که عقد به پایان میرسد، نه حالتی که زن صرفاً ادعای مطالبه مهریه در عقد موقت را قبل از پایان مدت دارد. اگر در زمان باقی مانده از عقد مطالبه شود، زن مالک کل مهریه است، مگر اینکه شرط شده باشد که مهر پس از انقضای مدت پرداخت شود.
بخشیدن مهریه در عقد موقت
زن میتواند پس از مالک شدن مهریه (به محض وقوع عقد)، حق خود را به زوج ببخشد. این بخشش باید به صورت صریح صورت گیرد.
بذل مدت توسط مرد:
در عقد موقت، اگر زوج بخواهد مدت باقیمانده را از بین ببرد، باید آن را به زوجه «بذل» کند (هدیه دهد). اگر زوجه این بذل مدت را بپذیرد، عقد منقضی میشود.
حکم تنصیف (نصف شدن) مهریه در صورت عدم وقوع نزدیکی:
همانطور که در تحلیل ماده ۱۰۹۶ ذکر شد، اگر زوج (مرد) بخواهد عقد را پیش از پایان مدت فسخ کند و این فسخ منجر به انقضای رابطه زناشویی شود، و نزدیکی رخ نداده باشد، زن مستحق نصف مهریه خواهد بود.
اگر زن بخشی از مدت عقد موقت را به شوهرش ببخشد (بذل مدت کند) و نزدیکی میان آنان رخ نداده باشد، چون زن خودش برای پایان عقد اقدام کرده است، دیگر حق دریافت نصف مهریه را ندارد و تمام مهر از او ساقط میشود.
✅ حکم ندادن مهریه در صیغه موقت
مبحث ضمانت اجرایی و حکم ندادن مهریه در صیغه موقت از حساسترین بخشهای حقوقی است. برخلاف مهریه در عقد دائم، زن میتواند از حق دریافت نفقه و همچنین امکان درخواست طلاق (صرفاً با استناد به مهریه) برخوردار باشد.
اما در عقد موقت، زن اصولاً حق دریافت نفقه ندارد (مگر اینکه در زمان عقد شرط شده باشد). همچنین، حق حبس (امتناع از تمکین تا دریافت مهریه) زن در عقد موقت، در رویه قضایی مورد مناقشه و بحث است.
تأکید حقوقی بر مالکیت: از آنجایی که مالکیت زن بر مهریه به محض وقوع عقد حاصل میشود (ماده ۱۰۸۲ ق.م)، زن حق قانونی برای مطالبه آن را دارد. اگر زوج از پرداخت مهریه امتناع ورزد، حکم ندادن مهریه در اینجا منجر به ضمانت اجرای کیفری مستقیم (مانند صدور حکم حبس تحت عنوان ترک انفاق در عقد دائم) نمیشود، زیرا نفقه در عقد موقت شرطی نیست و اصل بر عدم استحقاق نفقه است.
ضمانت اجرای مالی و قانونی
ضمانت اجرای اصلی، الزام زوج به پرداخت از طریق اجرای احکام مدنی است.
1. احراز استطاعت مالی: پس از صدور حکم قطعی مبنی بر محکومیت زوج به پرداخت مهریه، اگر زوج از پرداخت خودداری کند، زوجه میتواند اموال وی را توقیف نماید. مطابق با قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی (ماده ۳)، اگر فرد محکومعلیه ظرف مهلت مقرر، مال معرفی نکند یا مالی از او شناسایی نشود، دادگاه به درخواست محکومله (زوجه) حکم به حبس وی صادر میکند.
2. تفکیک از حبس کیفری: باید توجه داشت که این حبس، حبس ناشی از حکم مدنی است و نه حبس کیفری به معنای جرم خیانت در امانت یا کلاهبرداری؛ بلکه صرفاً مکانیزمی برای وادار کردن بدهکار به پرداخت دین خود است.
3. عدم استطاعت: در صورت احراز عدم استطاعت مالی محکومعلیه (زوج)، دادگاه موقتاً حکم به حبس وی صادر نمیکند یا در صورت صدور، با عدم ارائه اموال، موقتاً رفع حبس میشود تا وضعیت مالی وی تغییر کند.
بنابراین، حکم ندادن مهریه در صیغه موقت، منجر به فرایند اجرای احکام مدنی و در صورت لزوم، اعمال ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی (حبس بدهکار) خواهد شد.
✅ نمونه رأی مهریه عقد موقت
رویه قضایی در خصوص مطالبه مهریه در عقد موقت، خصوصاً در مورد عقود غیر رسمی، همواره بر اثبات وقوع عقد تکیه دارد.
پرونده کلاسه: [شماره پرونده]
شعبه: دادگاه خانواده [شهر] خواهان: خانم الف خوانده: آقای ب موضوع: مطالبه مهریه ناشی از نکاح منقطع
استدلال قاضی:
دادگاه، با بررسی دادخواست و مدارک پیوست، از جمله شهادت شهود (آقایان س و ص) که تأیید کردند خوانده و خواهان به مدت [مدت] بهصورت شرعی و با مهریه [مبلغ] زندگی مشترک داشتهاند، وقوع عقد نکاح منقطع را محرز دانست.
بر اساس ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی و احراز وقوع عقد با مهریه معین، مالکیت زوجه بر مهریه به مجرد وقوع عقد حاصل شده است. نظر به اینکه مطابق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، مالکیت زن بر مهر به محض وقوع عقد محقق میشود و در پرونده حاضر، شرط تأخیر در پرداخت ذکر نشده است. بنابراین مهریه حالالوصول تلقی میگردد.
رأی صادره دادگاه
دادگاه دعوای خواهان را وارد دانسته و حکم بر محکومیت خوانده به پرداخت مبلغ [مبلغ مهریه] ریال بابت اصل مهریه و خسارات تأخیر تأدیه و هزینه دادرسی صادر مینماید.
نکته در مورد رأی: در صورتی که عقد موقت ثبت نشده باشد، اگر مرد در دادگاه منکر وقوع عقد شود، صرفاً با شهادت شهود ممکن است دادگاه حکم دهد؛ اما این حکم غالباً توسط دادگاه تجدیدنظر با سختگیری بیشتری مورد بررسی قرار میگیرد، زیرا اثبات ماهیت عقود شفاهی دشوار است. در صورتی که عقد ثبت شده باشد، رویه اجرای ثبت به سرعت پیش خواهد رفت.
سخن آخر
مطالبه مهریه در ازدواج موقت، یک حق قانونی و صریح برای زن است. اصل کار ساده است: مهریه باید حتماً تعیین شود و به محض وقوع عقد، زن مالک آن است. این مالکیت حتی با نبود نزدیکی یا ثبت نشدن عقد، از بین نمیرود.
چه مهریه شما کم باشد و چه زیاد، چه آن را به صورت رسمی بخواهید و چه به صورت توافقی، یادتان باشد که قانون از شما حمایت میکند. با داشتن اطلاعات حقوقی درست و مراجعه به دادگاه خانواده یا شورای حل اختلاف (بسته به مبلغ)، میتوانید بهراحتی به حق خود برسید. حق با آگاهی به دست میآید؛ از حق قانونی خود دفاع کنید.
سوالات متداول
۱. آیا در عقد موقت بدون نزدیکی، مهریه به زن تعلق میگیرد؟
در عقد موقت، زن از لحظه جاری شدن عقد مالک مهریه است. حتی اگر نزدیکی انجام نشود، اصل بر پرداخت تمام مهریه است. مگر اینکه عقد قبل از نزدیکی بهطور قانونی فسخ شود که در این صورت مهریه نصف میشود.
۲. مهریه عقد موقتِ ثبتنشده چگونه مطالبه میشود؟
اگر عقد موقت ثبت نشده باشد، زن باید ابتدا در دادگاه خانواده دعوای اثبات زوجیت مطرح کند. پس از تأیید رابطه زوجیت توسط دادگاه، امکان مطالبه مهریه بهصورت قانونی وجود دارد.
۳. اگر در عقد موقت مهریه تعیین نشده باشد، تکلیف چیست؟
در عقد موقت تعیین مهریه شرط صحت عقد است. بنابراین اگر مهریه مشخص نشده باشد، عقد باطل است. بهطور معمول مهریهای قابل مطالبه نخواهد بود؛ مگر در شرایط خاص که بحث جبران مالی بر اساس استیفای منفعت مطرح میشود.
