در بسیاری از زندگیهای مشترک، زن بخش قابل توجهی از وقت و توان خود را صرف اداره خانه، تربیت فرزندان و همراهی با همسر میکند؛ کارهایی که اگرچه نقش اساسی در پایداری خانواده دارند، اما همواره جزو وظایف شرعی و قانونی زوجه محسوب نمیشوند. قانونگذار برای جبران این زحمات، نهادی حقوقی به نام اجرتالمثل ایام زوجیت را پیشبینی کرده است.
اجرتالمثل ایام زوجیت، حق مالی مستقلی است که بر اساس ماده ۳۳۶ قانون مدنی به زنانی تعلق میگیرد که کارهای غیرموظف شرعی را بدون قصد تبرع و به درخواست یا رضایت شوهر انجام دادهاند.
با این حال، درباره شرایط استحقاق، نقش تمکین، قصد تبرع، نحوه محاسبه، امکان مطالبه قبل از طلاق و تفاوت آن با نحله و تنصیف دارایی، ابهامات زیادی وجود دارد.
در این مقاله، تمامی ابعاد حقوقی اجرتالمثل ایام زوجیت بهصورت شفاف، کاربردی و مبتنی بر قانون و رویه قضایی بررسی شده تا راهنمایی جامع برای آگاهی و احقاق حقوق مالی زوجه ارائه شود.
✅ اجرت المثل ایام زوجیت چیست؟
اجرت المثل ایام زوجیت، مبلغی است که زن میتواند بابت کارهایی که در طول زندگی مشترک انجام داده و شرعاً و قانوناً وظیفه او نبوده، از شوهر مطالبه کند.
نکته بسیار مهم این است که:
اجرت المثل حقوقی مستقل از مهریه و نفقه است
فقط شامل کارهای غیرموظف شرعی میشود
هدف آن جبران زحمات واقعی زن در زندگی مشترک است
به بیان ساده، اگر زن ثابت کند که کار کرده، رایگان کار نکرده و این کارها به درخواست شوهر بوده، مستحق اجرت است.
✅ مفهوم و ماهیت حقوقی اجرتالمثل ایام زوجیت
از منظر حقوقی، اجرت المثل:
یک دعوای مالی است.
ناشی از رابطه زوجیت میباشد.
تابع قواعد عمومی اجرتالمثل در قانون مدنی است.
اجرتالمثل ایام زوجیت نه هدیه محسوب میشود، نه کمک مالی و نه صدقه، بلکه طلبی قانونی و رسمی برای زوجه است که از حمایت کامل قانون برخوردار است.
به همین دلیل، این حق بهصورت کاملاً شفاف قابل مطالبه از طریق دادگاه بوده، در صورت نیاز به کارشناس رسمی دادگستری ارجاع میشود و پس از صدور رأی قطعی نیز قابلیت اجرا از طریق واحد اجرای احکام را دارد.
✅ ماده قانونی اجرت المثل ایام زوجیت
پایه اصلی اجرت المثل، ماده ۳۳۶ قانون مدنی است. این ماده یک قاعده کلی را بیان میکند که در روابط زوجین نیز جاری است.
بر اساس این ماده قانونی، هرگاه شخصی به دستور یا درخواست دیگری کاری را انجام دهد که از نظر عرف برای آن اجرت در نظر گرفته میشود و در عین حال قصد تبرع و انجام رایگان کار را نداشته باشد، از نظر قانون مستحق دریافت اجرت خواهد بود.
✅مستندات قانونی اجرتالمثل ایام زوجیت
علاوه بر ماده ۳۳۶، قانون حمایت خانواده نقش بسیار مهمی دارد.
تبصره ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده دادگاه را مکلف کرده که هنگام رسیدگی به طلاق، تکلیف اجرت المثل را روشن کند.
این یعنی:
دادگاه نمیتواند از بررسی اجرتالمثل ایام زوجیت صرفنظر کند و مکلف است در وهله نخست، استحقاق زوجه نسبت به اجرتالمثل را مورد رسیدگی قرار دهد. تنها در صورتی که شرایط قانونی اجرتالمثل احراز نشود، دادگاه میتواند به تعیین نحله بهعنوان جایگزین اجرتالمثل اقدام کند.
✅ تمکین عام و خاص و تأثیر آن بر استحقاق اجرتالمثل
یکی از پرتکرارترین ابهامات این است که آیا زنِ غیرمتمکّن اجرت المثل میگیرد یا نه؟
برای پاسخ، باید تمکین را درست بشناسیم:
تمکین عام: زندگی مشترک، سکونت، همراهی
تمکین خاص: روابط زناشویی
هرچند عدم تمکین مطلق و مستمر میتواند در استحقاق زوجه نسبت به اجرتالمثل مؤثر باشد، اما صرف بروز اختلافات زناشویی، ترک موقت منزل یا درگیریها و دعواهای خانوادگی بهتنهایی مانع تعلق اجرتالمثل نخواهد بود؛ مشروط بر آنکه زن در عمل، کارهایی را انجام داده باشد که جزو وظایف شرعی او محسوب نمیشود.
✅ قصد تبرع و بار اثبات در دعوای اجرتالمثل
قصد تبرع به معنای انجام کار بهصورت رایگان و بدون انتظار دریافت مزد است. در دعوای اجرتالمثل ایام زوجیت، اصل بر عدم تبرع زوجه است؛ به این معنا که زن الزامی به اثبات نداشتن قصد تبرع ندارد.
در مقابل، این زوج است که باید ثابت کند زوجه کارهای انجامشده را با قصد رایگانکاری و بدون انتظار اجرت انجام داده است. این قاعده، یکی از مهمترین نقاط قوت زوجه در دعاوی اجرتالمثل محسوب میشود و نقش تعیینکنندهای در نتیجه پرونده دارد.
✅ شرایط قانونی تعلق اجرتالمثل ایام زوجیت
برای اینکه اجرتالمثل به زن تعلق بگیرد، قانون چند شرط مشخص را در نظر گرفته است. اگر این شرایط وجود داشته باشد، زن میتواند اجرتالمثل ایام زوجیت را از طریق دادگاه مطالبه کند.
| شرط | توضیح |
|---|---|
| انجام کارهای خانه | کارهایی مثل خانهداری، نگهداری از فرزندان و همراهی با همسر که قانوناً وظیفه زن نیست |
| نداشتن قصد رایگان کاری | زن این کارها را به قصد مجانی انجام نداده است؛ اگر شوهر ادعا کند رایگان بوده، باید آن را ثابت کند |
| نداشتن نشوز جدی | زن بهطور کامل و همیشگی از انجام وظایف زناشویی خودداری نکرده باشد؛ اختلافات کوتاهمدت مشکلی ایجاد نمیکند |
| درخواست زن | اجرتالمثل فقط زمانی پرداخت میشود که زن آن را با دادخواست از دادگاه بخواهد |
در صورت اجتماع شرایط فوق، دادگاه با ارجاع امر به کارشناس رسمی دادگستری، میزان اجرتالمثل ایام زوجیت را تعیین خواهد کرد.
✅ اجرت المثل ایام زوجیت قبل از طلاق
یکی از باورهای نادرست و رایج این است که اجرتالمثل ایام زوجیت تنها پس از وقوع طلاق قابل مطالبه است؛ در حالی که از نظر قانونی، استحقاق اجرتالمثل هیچگونه وابستگی به طلاق ندارد.
زوجه میتواند حتی در زمان استمرار زندگی مشترک و پیش از هرگونه اقدام برای طلاق، با مراجعه به دادگاه خانواده، اجرتالمثل ایام زوجیت را مطالبه کند.
✅ امکان مطالبه اجرتالمثل در زمان استمرار زوجیت
در واقع، استحقاق اجرتالمثل منوط به وقوع طلاق نیست و زن میتواند حتی در زمان استمرار زندگی مشترک نیز این حق را از طریق مراجع قضایی مطالبه کند؛ آن هم بدون آنکه قصد جدایی یا طلاق داشته باشد.
این ویژگی، اجرتالمثل را به ابزاری بسیار مهم و کاربردی در دعاوی و اختلافات مالی میان زوجین تبدیل کرده است.
✅ اجرتالمثل ایام زوجیت در طلاق به درخواست مرد
در مواردی که طلاق به درخواست مرد مطرح میشود، دادگاه مکلف است ابتدا موضوع اجرتالمثل ایام زوجیت را بررسی و تعیین تکلیف کند و نمیتواند از آن صرفنظر نماید. تنها در صورتی که شرایط استحقاق اجرتالمثل احراز نشود، دادگاه به سراغ تعیین نحله میرود.
این ترتیب قانونی با هدف جلوگیری از تضییع حقوق مالی زن و حمایت از زوجه در فرآیند طلاق پیشبینی شده است.
✅ اجرت المثل ایام زوجیت چگونه محاسبه میشود؟
محاسبه اجرتالمثل ایام زوجیت از اختیارات دادگاه نیست و قاضی رأساً مبلغی را بهعنوان اجرتالمثل تعیین نمیکند؛ بلکه این امر بر عهده کارشناس رسمی دادگستری قرار دارد.
دادگاه پس از احراز اصل استحقاق زوجه، پرونده را برای تعیین میزان اجرتالمثل به کارشناس ارجاع میدهد و نظر کارشناسی، مبنای صدور رأی قرار میگیرد.
معیارهای تعیین و محاسبه اجرتالمثل
کارشناس رسمی دادگستری در تعیین میزان اجرتالمثل، مجموعهای از عوامل مختلف را بهصورت همزمان مورد توجه قرار میدهد؛ از جمله مدت زمان زندگی مشترک، نوع و گستره فعالیتهای انجامشده توسط زوجه، تعداد فرزندان، شرایط اجتماعی و سطح تحصیلات زن، عرف محل زندگی و در نهایت وضعیت مالی زوج که همگی در تعیین مبلغ نهایی اجرتالمثل نقش مؤثر دارند.
آیا اجرتالمثل زنان یکسان است؟
خیر، اجرتالمثل مبلغی ثابت و از پیش تعیینشده ندارد و محاسبه آن نیز تابع فرمول ریاضی مشخصی نیست، بلکه بهطور کامل موردی، شخصی و وابسته به شرایط هر پرونده تعیین میشود.
به همین دلیل، نقش نظر کارشناس رسمی دادگستری در تعیین میزان اجرتالمثل بسیار اساسی و تعیینکننده است.
✅ اجرت المثل ایام زوجیت بعد از فوت زوج
در صورت فوت شوهر، حق اجرتالمثل ایام زوجیت از بین نمیرود و زوجه میتواند این طلب قانونی را از ترکه متوفی مطالبه کند.
اجرتالمثل در زمره دیون متوفی محسوب میشود و به همین دلیل، پیش از تقسیم ارث میان ورثه باید پرداخت شود.
✅ اجرتالمثل ایام زوجیت در عقد موقت
در عقد موقت نیز اصل بر عدم استحقاق زوجه نسبت به اجرتالمثل نیست و در صورتی که شرایط قانونی از جمله انجام کارهای غیرموظف و نبود قصد تبرع احراز شود، اجرتالمثل قابل مطالبه خواهد بود؛ هرچند اثبات این شرایط در عقد موقت معمولاً با دشواری بیشتری همراه است.
✅ اجرت المثل ایام زوجیت در صلاحیت کدام دادگاه است؟
مرجع صالح برای رسیدگی به دعوای اجرتالمثل ایام زوجیت، دادگاه خانواده است و صلاحیت محلی آن با توجه به اقامتگاه زوجه یا زوج تعیین میشود.
صلاحیت دادگاه در دعوای اجرتالمثل
زوجه میتواند برای طرح دعوای اجرتالمثل ایام زوجیت، دادگاه محل سکونت خود، دادگاه محل سکونت زوج یا دادگاه محل وقوع عقد نکاح را بهعنوان مرجع صالح انتخاب کند.
✅ نمونه دادخواست اجرتالمثل ایام زوجیت
ریاست محترم دادگاه خانواده ………
با سلام و احترام
خواهان: خانم ……… فرزند ………
خوانده: آقای ……… فرزند ………
خواسته: مطالبه اجرتالمثل ایام زوجیت به انضمام کلیه خسارات قانونی و هزینه دادرسی
بهای خواسته: علیالحساب به مبلغ ……… ریال (وفق نظر کارشناس رسمی دادگستری)
شرح دادخواست
احتراماً به استحضار میرساند اینجانب به موجب عقد نکاح دائم/موقت به شماره ……… مورخ ……… با خوانده ازدواج نموده و از تاریخ وقوع عقد تا ……… در زوجیت نامبرده بودهام. در طول مدت زندگی مشترک، با وجود آنکه شرعاً و قانوناً مکلف به انجام امور منزل و خدمات خارج از وظایف زناشویی نبودهام، به دستور و درخواست زوج و بدون قصد تبرع، اقدام به انجام امور متعددی از جمله خانهداری، آشپزی، نظافت منزل، شستوشو، رسیدگی به امور فرزندان، مراقبت از فرزندان و سایر خدمات متعارف خانوادگی نمودهام.
نظر به اینکه مطابق ماده ۳۳۶ قانون مدنی، هرگاه شخصی کاری را به دستور دیگری و بدون قصد تبرع انجام دهد، مستحق دریافت اجرتالمثل خواهد بود و با توجه به اینکه انجام کلیه خدمات یادشده با قصد عدم تبرع صورت گرفته است، اینجانب قانوناً مستحق دریافت اجرتالمثل ایام زوجیت میباشم.
از آنجا که تعیین میزان اجرتالمثل در صلاحیت کارشناس رسمی دادگستری است، تقاضا دارم دادگاه محترم پس از احراز استحقاق، دستور ارجاع امر به کارشناسی صادر فرماید تا میزان دقیق اجرتالمثل با توجه به مدت زندگی مشترک، نوع خدمات انجامشده، شرایط خانوادگی، عرف محل و وضعیت طرفین تعیین گردد.
خواسته نهایی
با عنایت به مراتب فوق، صدور حکم شایسته مبنی بر محکومیت خوانده به پرداخت اجرتالمثل ایام زوجیت وفق نظر کارشناس رسمی دادگستری، به انضمام هزینههای دادرسی و خسارات قانونی مورد استدعاست.
مستندات قانونی برای دادخواست
1. ماده ۳۳۶ قانون مدنی
2. تبصره ماده ۳ قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق
3. مواد ۱۹۸، ۵۱۵ و ۵۱۹ قانون آیین دادرسی مدنی
4. عقدنامه رسمی
دلایل و منضمات دادخواست
1. تصویر مصدق عقدنامه
2. شهادت شهود (در صورت لزوم)
3. ارجاع امر به کارشناس رسمی دادگستری
4. سایر ادله و قرائن عندالاقتضاء
✅ رابطه اجرتالمثل با تنصیف دارایی و نحله
اجرتالمثل ایام زوجیت با شرط تنصیف دارایی قابل جمع است و در صورت وجود شرایط قانونی، زوجه میتواند هر دو حق را مطالبه کند.
اما اجرتالمثل و نحله قابل جمع با یکدیگر نیستند؛ چراکه نحله در واقع جایگزین اجرتالمثل محسوب میشود، نه مکمل آن و تنها در مواردی که شرایط استحقاق اجرتالمثل احراز نشود، دادگاه به تعیین نحله مبادرت میکند.
در عمل، زوجه معمولاً دادگاه محل سکونت خود را برای طرح دعوای اجرتالمثل انتخاب میکند؛ زیرا این انتخاب از نظر سهولت دسترسی، کاهش هزینههای رفتوآمد، امکان حضور منظم در جلسات رسیدگی و همچنین تأثیر مثبت در روند پیگیری پرونده به نفع اوست و با فلسفه حمایتی قانون حمایت خانواده نیز هماهنگی دارد.
✅ اجرای حکم اجرتالمثل، جلب، اعسار و تقسیط
پس از صدور حکم قطعی اجرتالمثل ایام زوجیت، اجراییه صادر میشود و زوجه میتواند از طریق واحد اجرای احکام، نسبت به توقیف اموال زوج اقدام کند.
در صورتی که زوج مدعی ناتوانی مالی باشد، امکان طرح دعوای اعسار و تقسیط برای او وجود دارد که در این صورت، دادگاه وضعیت مالی وی را بررسی و درباره نحوه پرداخت تصمیمگیری خواهد کرد.
سخن آخر
اجرتالمثل ایام زوجیت حقی قانونی برای جبران کارهای غیرموظف شرعی زن در زندگی مشترک است که تحقق آن منوط به احراز شرایطی مانند نبود قصد تبرع و انجام کار با درخواست یا رضایت زوج میباشد.
با توجه به اهمیت اثبات و نقش نظر کارشناس و رویه قضایی، آگاهی حقوقی و اقدام درست میتواند تأثیر تعیینکنندهای در وصول این حق داشته باشد. برای کسب اطلاعات بیشتر در این زمینه با گروه وکلای پیام مشاور در ارتباط باشید.
سوالات متداول
۱. اجرتالمثل ایام زوجیت چیست؟
اجرتالمثل ایام زوجیت، حق مالی زنی است که در دوران زندگی مشترک، کارهایی خارج از وظایف شرعی و قانونی خود را بدون قصد تبرع انجام داده است و مبنای آن ماده ۳۳۶ قانون مدنی است.
۲. اجرتالمثل ایام زوجیت به چه زنانی تعلق میگیرد؟
به زنانی تعلق میگیرد که کارهای انجامشده آنها وظیفه قانونی نبوده، قصد رایگانکاری نداشتهاند و شوهر نتواند قصد تبرع را در دادگاه اثبات کند.
۳. آیا اجرتالمثل ایام زوجیت قبل از طلاق قابل مطالبه است؟
بله. اجرتالمثل یک حق مالی مستقل است و زوجه میتواند حتی در زمان زوجیت، بدون طرح دعوای طلاق، آن را مطالبه کند.
